Thorbeckelezing 2013: Peilingen en de stand van de democratie

Op maandag 22 april gaf ik in de oude zaal van de Tweede Kamer de Thorbeckelezing 2013 uit.  De titel was “Peilingen en de stand van de democratie”. Dit is de tekst van de lezing:   Thorbeckelezing 2013

Interessante aanvulling op mijn lezing was het eind van het verhaal van de coreferent Senator Jan Nagel. Die gaf aan ….

…dat hij onlangs een motie had ingediend om de Eerste Kamer rechtstreeks te laten kiezen. Vrijwel alle senatoren stemden tegen. Bij een onderzoek van NRC-Handelsblad naar de mening van de senatoren over het functioneren van de Eerste Kamer gaf 30% aan dat ze voor het rechtstreeks kiezen van de Eerste Kamer waren.  (Het overgrote deel wilde trouwens alleen anoniem meewerken aan dat onderzoek).  Afgelopen vrijdag is via Peil.nl een onderzoek gedaan naar de vraag of de kiezers de Eerste Kamer direct zouden willen kiezen. 62%  wil dat wel en 30% wil dat niet. Bij kiezers van vrijwel alle partijen is er een duidelijke meerderheid voor het rechtstreeks kiezen van de Eerste Kamer.

Dit is een prima voorbeeld van mijn centrale bewering in mijn lezing:

Het cruciale probleem van de manier waarop ons politieke bestel is ingericht is dat er geen enkele noodzaak is om bij belangrijke beslissingen draagvlak onder kiezers te organiseren. Meerderheden in de Kamers volstaan. Maar die meerderheden staan in geen of hoogstens zeer zwakke relatie tot de mening van de bevolking. Peilingen maken dit keer op keer zichtbaar, en zullen dat – of men dat nu leuk vindt of niet – steeds duidelijk blijven maken.

Dit voorbeeld rondom het rechtstreeks kiezen van de Eerste Kamer is nog schrijnender als je beseft dat in het oorspronkelijke voorstel van de Staatscommissie van Thorbecke in 1848 stond dat de Eerste Kamer rechtstreeks gekozen zou moeten worden. Dat voorstel is toen afgezwakt naar het indirect kiezen van de Eerste Kamer via de Provinciale Staten door de inbreng van de toenmalige Eerste Kamer.

Het geeft nog een interessantere inkijk in de wijze waarop onze politici in de 165 jaar sinds Thorbecke weinig op hebben met de wensen van de kiezers als je begrijpt waarom in 1848 de Eerste Kamer indirect gekozen wilde worden: Er was toen sprake van een censuskiesrecht.  10% van de volwassen manlijke bevolking had stemrecht. Dat was met name gebaseerd op de hoogte van het inkomen.  Slechts 2% van de volwassen manlijke bevolking was verkiesbaar. Die eisen waren namelijk zwaarder dan de inkomenseisen waardoor je mocht stemmen. En dat is dus de reden waarom de Eerste Kamer indirect gekozen wilde worden vanuit de Provinciale Staten.  De keuze was dan voorbehouden aan die 2% van de bevolking en niet de wat grotere groep van 10%.

165 jaar later, ondanks het feit dat we nu al bijna 100 jaar algemeen kiesrecht hebben, en dat een ruime meerderheid van de kiezers de Eerste Kamer rechtstreeks willen kiezen,  vinden onze volks”vertegenwoordigers” nog steeds niet dat de keuze van de Eerste Kamer rechtstreeks aan de kiezers kan worden overgelaten.  In mei 2011 stemden onze vertegenwoordigers in de Provinciale Staten via een GEHEIME stemming wie ons volk mag vertegenwoordigen in de Eerste Kamer. Een groep van 75, die door de discrepantie van de samenstelling van de Tweede en Eerste Kamer op dit moment een grote invloed heeft op onze politiek.

3 reacties
  1. PeterV
    PeterV says:

    Interessant artikel, en interessante lezing.

    Ik denk dat het voor veel mensen wel duidelijk is dat het huidige politieke systeem niet goed functioneert, en dat er vaak een verschil is tussen wat de politiek beslist en wat de burgers in meerderheid willen. Nu kun je wel proberen dit op te lossen door de burgers door middel van referenda meer inspraak te geven, maar ik vraag me af of dit het probleem oplost.

    Het grootste probleem is namelijk de burger zelf. Een groot deel van de burgers is redelijk goed op de hoogte van de politiek, heeft er ook een mening over en stemt bewust op een bepaalde politieke partij en weet ook waar die partij voor staat. Maar daarnaast behoort ook een groot deel van het volk tot wat ik met een pejoratieve term maar even het “klootjesvolk” noem.

    Het klootjesvolk is niet geïnteresseerd in politiek en houdt zich niet op de hoogte van de politieke ontwikkelingen. Als het verkiezingstijd wordt, kijkt het klootjesvolk vaak wel naar debatten op televisie. Bij de verkiezingen stemmen ze niet op de partij waar ze het meest mee eens zijn, maar stemmen ze op de partij waarvan de lijsttrekker bij het televisiedebat de mooiste stropdas droeg.

    Een typische kiezer uit het klootjesvolk stemt op een gegeven moment PvdA. Bij de volgende verkiezingen is hij ontevreden over de PvdA en stemt hij VVD. Weer een verkiezing verder is hij ontevreden over de VVD en stemt weer PvdA, en is daarbij vergeten dat hij eerder ook al ontevreden was over de PvdA.

    Veel kiezers uit het klootjesvolk stemmen puur uit gewoonte op een bepaalde partij. Ik heb ze in mijn eigen familie. Ik heb een tante van 90 die al 60 jaar PvdA kiest en nooit zelfs maar overweegt om op een andere partij te stemmen, ongeacht wat de PvdA ook doet.

  2. PeterV
    PeterV says:

    Het functioneren, of beter gezegd dysfunctioneren, van de Eerste Kamer is al langer onderwerp van discussie. Opvallend is ook hier de positie van de verschillende politieke partijen. Bestuurderspartijen als PvdA, CDA en VVD zien kennelijk geen probleem (of willen geen probleem zien) en willen de Eerste Kamer houden, terwijl zogenaamde populistische partijen als SP, PVV en 50PLUS de Eerste Kamer willen afschaffen.

    Een probleem van de Eerste Kamer is dat ze het in principe nooit goed doen. Als de Eerste Kamer een wetsvoorstel dat reeds door de Tweede Kamer is goedgekeurd, ook goedkeurt, dan is de Eerste Kamer een college van duur betaalde ja-knikkers. Maar als de Eerste Kamer een wetsvoorstel verwerpt, dan wordt er ineens geroepen dat de Eerste Kamer te politiek bezig is, of dat de Eerste Kamer noodzakelijke maatregelen tegenhoudt, enz.

    De getrapte verkiezing van de Eerste Kamer door Provinciale Staten werd vroeger niet als probleem gezien. Er was nog geen sprake van sterk veranderend stemgedrag bij de kiezers en de meeste kiezers stemden uit gewoonte voor de Provinciale Staten op dezelfde landelijke partij waar ze ook bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer op stemden. Daarbij stemden vroeger veel meer mensen op de typische bestuurderspartijen dan nu het geval is. Partijen die samen een regeringscoalitie vormden en samen een meerderheid in de Tweede Kamer hadden, hadden in de regel ook een meerderheid in de Eerste Kamer.

    Pas in de afgelopen tien jaar is daar, met instabiele regeringen en sterk wisselende verkiezingsuitslagen, verandering in gekomen, met als gevolg het probleem dat Maurice ook al in zijn lezing aangeeft, dat de regerende coalitie niet altijd ook een meerderheid in de Eerste Kamer heeft. Als gevolg hiervan hebben de media ook meer aandacht voor wat de Eerste Kamer doet, en is er ook meer bekendheid aan het feit dat de Eerste Kamer door Provinciale Staten gekozen wordt.

    Dat de getrapte verkiezing van de Eerste Kamer door de Provinciale Staten tot ongewenste situaties leidt, bleek bij de verkiezingen voor Provinciale Staten van 2011. De PVV deed mee aan deze verkiezingen. Dat is op zich hun goed recht, maar je kunt je wel afvragen waarom de PVV in de Provinciale Staten wil zitten. De taken van de provincie betreffen vooral ruimtelijke ordening, milieu, landbouw, waterbeheer, infrastructuur. Dat zijn geen typische PVV-onderwerpen. De typische PVV-onderwerpen zijn immigratie en integratie, openbare orde en veiligheid en rechtshandhaving. De PVV deed dus vooral mee aan de verkiezingen voor Provinciale Staten om ook in de Eerste Kamer vertegenwoordigd te zijn, en ik durf de stelling aan dat de PVV niet mee zou hebben gedaan als er geen Eerste Kamer zou zijn of de Eerste Kamer direct zou worden gekozen. Het lijkt me een ongewenste situatie als een partij in de Provinciale Staten gaat zitten met als enige doel om in de Eerste Kamer vertegenwooridgd te zijn. Voor de goede orde, dit is geen pleidooi tegen de PVV, ik verwijt de PVV hier ook helemaal niets, ik wil met dit voorbeeld vooral betogen dat het bestel hier niet deugt.

    Verkiezingen voor Provinciale Staten werden toch al gezien als een soort tussentijdse opiniepeiling, doordat er nu meer aandacht is voor de rol van Provinciale Staten als kiescollege voor de Eerste Kamer, wordt dit effect alleen nog maar sterker. Provinciale verkiezingen horen te gaan over provinciale thema’s en over beleidsterreinen waar de Provincie taken te vervullen heeft. Om dit te bereiken zou de getrapte verkiezing van de Eerste Kamer (aangenomen dat die blijft bestaan) door Provinciale Staten afgeschaft moeten worden, en zouden de verkiezingen voor Provinciale Staten gespreid moeten worden. Er is geen reden waarom de verkiezingen in Zuid-Holland op dezelfde dag zouden moeten plaatsvinden als in Fryslân. Met een zittingsduur van vier jaar en twaalf provincies zou er dan elke vier maanden in één provincie verkiezingen gehouden worden. Ook de verkiezingen voor de Gemeenteraden kunnen op een dergelijke manier gespreid worden.

    Een andere oorzaak waardoor de Eerste Kamer niet goed functioneert is het feit dat het lidmaatschap van de Eerste Kamer een deeltijdbaan is, terwijl het lidmaatschap van de Tweede Kamer een voltijdsbaan is. Als gevolg van dit verschil is er ook een aanzienlijk verschil in salaris, een lid van de Tweede Kamer krijgt al gauw een ton, terwijl een lid van de Eerste Kamer het met 25 mille moet doen. Leden van de Eerste Kamer zijn vanuit hun eerdere carrière meestal een hoger inkomen gewend. Het gevaar ligt dan op de loer dat leden van de Eerste Kamer hun inkomen aanvullen door middel van allerlei nevenfuncties, zoals commissariaten in het bedrijfsleven. Doordat het lidmaatschap van de Eerste Kamer een deeltijdbaan is, hebben ze er ook de tijd voor, en het bedrag dat ze met nevenfuncties mogen bijverdienen is onbeperkt. Het lijkt me duidelijk dat dit bjina een garantie is voor belangenverstrengeling, en dat lijkt me een erg ongewenste zaak.

    Ondanks alle kritiek vind ik afschaffen van de Eerste Kamer toch te gemakkelijk. Dan is er geen orgaan meer dat de Tweede Kamer nog enigszins kan corrigeren. De Tweede Kamer functioneert namelijk ook niet goed. Leden van de Tweede Kamer houden zich te veel bezig met de waan van de dag en hebben vaak geen visie voor de langere termijn. Daar komt dan ook nog bij dat de gemiddelde zittingsduur van leden van de Tweede Kamer alleen maar korter wordt. Leden van de Tweede Kamer worden daardoor steeds minder deskundig op het gebied van de onderwerpen waarover ze moeten beslissen, met als risico dat die ook steeds meer hun oren laten hangen naar lobby’s en belangengroepen.

    De Eerste Kamer wordt ook wel de “chambre de réflection” genoemd. De Eerste Kamer functioneert absoluut niet als zodanig, maar er zou wel behoefte zijn aan een chambre de réflection. Ik zou dus eerder dan afschaffing willen pleiten voor hervorming waardoor de Eerste Kamer weer als zodanig gaat functioneren.

  3. PaulO
    PaulO says:

    Start de “stille revolutie”! Inderdaad zoals je al zei in de WDD aflopen week De huidige democratie werkt niet meer… Daar sluit ik mezelf volledig bij aan. Ik zou ook niet meer weten op welke partij ik nog zou moeten stemmen. Ook ik als zo velen heb bij verkiezingen een “anti stem” uitgebracht maar daar schiet je uiteindelijk ook niets mee op. De verwachting dat de politiek zichzelf zal herstructureren is nihil. Ze zitten lekker in hun ivorentoren en ze gaan niet aan hun eigen stoelpoten zagen. Een protest is mogelijk, als iedereen BLANCO zou stemmen uit onvrede van het huidige bestel zou een mogelijkheid kunnen zijn. Stem niet “Anti” maar blanco ! als protest. Met blanco stemmen kunnen ze niets! maar worden wel geteld.
    Alle partijen gaan weer gouden bergen beloven, als ze eenmaal verkozen zijn zeggen ze een keer sorry en gaan vervolgens met het verkregen mandaat uit naam van de kiezers wetten voorstellen en uitvoeren waar de stemmers helemaal niet voor zullen zijn..
    Na de komende verkiezingen zal weer blijken dat de huidige structuur niet meer houdbaar zal zijn.
    Als het een beetje tegen zit is de PVV de grootste partij, die kan niet gaan regeren want niemand wil met ze in zee. De rest zal een meerderheid moeten gaan vormen met alle tegenstellingen van dien, gaat dus weer eindeloos lang duren of zelfs nieuwe verkiezingen in het slechtste geval.
    Het kan natuurlijk nog slechter als de PVV uiteindelijk de meerderheid zou gaan krijgen in de 1e kamer, dan hebben we helemaal een onbestuurbaar land.
    Dus stem BLANCO als protest tegen het huidige politieke systeem, achterhaald, niet te handhaven, uit de tijd… Tijd voor iets nieuws / anders…

Laat een reactie achter

Discussieer mee.
Gebruik onderstaand formulier om een reactie achter te laten.

Geef een reactie