Onderbouwing Corona-enquête #4 — Zuivere waarnemingen

Zuivere waarnemingen

Covid-19 bood iets wat onderzoek naar luchtwegvirussen zelden biedt: zuivere waarnemingen. En die waarnemingen wezen, als je ze onbevangen bekeek, telkens dezelfde kant op. Het opmerkelijke is niet dát ze er waren — het is dat ze stuk voor stuk werden wegverklaard om de aanname te redden dat het virus zich vooral via grote druppels verspreidde. In dit hoofdstuk laat ik dat patroon zien. En ik laat zien dat prof. Van Dissel het bij zijn verhoor op 1 juli jl., zes jaar later, nog steeds toepaste.

Waarom de waarnemingen zuiver waren

Bij een influenza-uitbraak is al een groot deel van de mensen immuun voor de heersende variant. Daardoor wordt zelden een grote groep aanwezigen na één bijeenkomst ziek, en is de bron van besmetting moeilijk aan te wijzen. Bij Covid-19 was vrijwel niemand immuun. Er zijn plekken geweest waar meer dan 80% van de aanwezigen besmet raakte — en juist daardoor was precies te bepalen wáár en wannéér het gebeurde. Dat is de reden dat we bij Covid-19 dingen konden zien die bij influenza altijd in de ruis waren verdwenen.

De koren

Zo werd voor het eerst duidelijk dat een koorrepetitie een belangrijke verspreidingsbron van een luchtwegvirus is. De zeer goed gedocumenteerde uitbraak in de buurt van Seattle liet dat zien: men had zich aan alle voorzorgen gehouden, en toch raakte een groot deel besmet, zoals te lezen was in de Los Angeles Times.  Er volgden vele koren, in binnen- en buitenland.

Wat dit aantoont. Dat zulke uitbraken vóór 2020 na koorrepetities óók moeten hebben plaatsgevonden — maar onopgemerkt bleven, omdat een groot deel van de zangers al immuun was voor de heersende griepvariant. En dat de omstandigheden bij koren precies passen bij luchtverspreiding: veel mensen brengen tegelijk virusdeeltjes in de lucht, en zangers halen diep adem, waardoor die deeltjes diep in de longen doordringen.

Hoe het werd weggeredeneerd. “Dan zullen ze wel tijdens de koffiepauze dicht bij elkaar hebben gestaan” — zo reageerde prof. Van Dissel in 2020 met regelmaat op dit soort uitbraken.

Hier zit de kern van het hoofdstuk al in één voorbeeld. Een superspreading event, waarbij in één keer veel mensen geïnfecteerd raken, is een sterke aanwijzing dat het virus lang in de lucht heeft gezweefd in hele kleine deeltjes. Maar vanuit het bestaande dogma móést de besmetting wel zijn ontstaan doordat velen dicht bij een besmettelijke persoon waren geweest. De waarneming werd niet gebruikt om de aanname te toetsen; de aanname werd gebruikt om de waarneming weg te verklaren.

Maar als je denkt dat de zon om de aarde draait, dan zie je het vreemde patroon van Mars niet als een aanwijzing dat het anders zit.

De hardnekkigheid in Nederland

In diverse landen tekende zich in de tweede helft van 2020 al een kentering af, zoals in Duitsland. In Nederland bleef men tot diep in 2021 ontkennen of negeren dat verspreiding door de lucht de dominante route was. Pas in juli 2021 verscheen een vierde bordje — “lucht” — bij de persconferenties.

Het meest schrijnende voorbeeld is de opstelling van prof. Van Dissel op 14 augustus 2020 in de Tweede Kamer, op de vraag van Fleur Agema of aerosolen toch een rol konden spelen — zoals inmiddels onder meer in Duitsland door bondskanselier Merkel werd gesteld. Van Dissel antwoordde:

“Allereerst de aerosolen, of niet zozeer de aerosolen, maar de aerogene verspreiding, zoals wij dat noemen. Dat is verspreiding via minuscule druppels die in de ruimte blijven hangen. Voor de duidelijkheid: daar hebben we geen rekening mee gehouden in de hele bestrijding van de uitbraak, en we zijn tot 40 gevallen per dag gekomen, terwijl we op 270.000 gevallen zaten, zoals u ziet.”(zie video met deze  toelichting)

Let op de redenering: we hebben geen rekening gehouden met luchtverspreiding, en de cijfers daalden — dús speelde luchtverspreiding geen rol. Dat is een basale denkfout. De besmettingen daalden in die maanden om andere, goed verklaarbare redenen: bij de lockdown van half maart 2020 werden juist de bijeenkomsten verboden waar superspreadingevents hadden kunnen plaatsvinden, en vanaf half april werd het warmer, waardoor aerosolen niet meer lang in de lucht bleven zweven — het griep- en coronaseizoen was voorbij. Omdat Van Dissel met die vliegende virusdeeltjes geen rekening hield, zag hij de lage cijfers aan voor het bewijs dat ze niet bestonden.

Het lijkt op de klassieke scène van de Sesamstraat-figuren Bert en Ernie. Ernie heeft een banaan in zijn oor. Bert vraagt waarom. “Om de krokodillen te verdrijven.” Bert: “maar er zijn hier toch geen krokodillen.” Waarop Ernie: “zie je wel dat het helpt.”

Zes jaar later: hetzelfde patroon bij het verhoor

Wat mij bij uw commissie op 1 juli jl. schokte, is dat Van Dissel over de verspreiding nog steeds hetzelfde zei als in april 2020 — en dat hij tegen luchtverspreiding argumenteerde op een manier die een emeritus hoogleraar in de infectieziekten onwaardig is. Ik behandel twee van zijn argumenten, en scheid daarbij opnieuw wat feit is van wat interpretatie is.

A. “Tot 20%, niet 100%”

Van Dissel bij uw commissie:

“Als we in gezinnen kijken waar een index die infectieus is binnenkomt, hoeveel van de andere leden besmet raken, is dat maar in wezen een klein deel, tot twintig procent, maar niet honderd procent, zoals je zou verwachten bij een aerosol.”

De suggestie is: als aerosolen dominant zouden zijn, zou binnen een huishouden vrijwel iedereen besmet raken; dat gebeurt niet, dus zijn aerosolen niet de verspreidingsweg.

Maar die redenering klopt niet, want ze gaat voorbij aan de virale dosis. Je raakt bij veel virusziekten niet al geïnfecteerd bij het eerste virusdeeltje: pas boven een bepaalde drempel raak je besmet, en die drempel verschilt per persoon en per situatie. In een huishouden hangt de uitkomst dus af van ventilatie, ruimte, tijd en de gezondheid van de bewoners — niet van een simpele “aerosol betekent 100%”.

Er zijn veel studies die dit onderbouwen, waaronder de Britse human-challenge-studie waarin met een vastgestelde dosis werd gewerkt om infectie op te wekken.

Dat Van Dissel anno juli 2026 nog precies hetzelfde zegt over de verspreidingswijze van Covid-19 via met name grote druppels, laat ook zien dat hij deze belangrijke studie van mei 2021 is ontgaan: “Ten scientific reasons in support of airborne transmission of SARS-CoV-2). Zes professoren van respectabele universiteiten in de VS en Groot-Brittannië presenteren 10 redenen ter ondersteuning van de verspreiding van Covid-19 door de lucht.

En dit schreef één van de 6 auteurs op Twitter bij de publicatie van deze peer-reviewed studie:

In november 2020 interviewde ik hem over het virus dat in hele kleine deeltjes door de lucht zweefde.

Er zijn nog maar weinig deskundigen in de wereld, die anno 2026 stellen dat het Covid-19 virus zich vooral via grote druppels verspreid. Maar Van Dissel behoort nog tot die groep.

B. Buitenbesmettingen

Maar net zoals Van Dissel hardleers is t.a.v. de verspreiding van het virus door de lucht is hij, getuige het verhoor op 1 juli jl., dat ook ten aanzien van de besmettingen in de buitenlucht.

B1. De voetbalwedstrijd in Milaan, 19 februari 2020.

Van Dissel bij zijn verhoor op 1 juli 2026 door de Parlementaire Enquêtecommissie:

“…en ook de casus van de Atalanta voetbalclub, die leidde tot Bergamo, bijna allemaal richting ziekenhuis, wordt ook meegenomen.”

Dit sluit aan bij het OMT-addendum van 25 mei 2020.

Maar de cijfers, die ik in 2020 heb onderzocht en gepubliceerd, geven een compleet ander beeld:

• De wedstrijd Atalanta Bergamo–Valencia vond op 19 februari om 21.00 uur plaats in Milaan. 40.000 supporters (sic) reisden vanuit Bergamo — 50 km verderop — heen en weer met auto’s, bussen en openbaar vervoer; onderweg en in de stad werd gegeten, en thuis in Bergamo werd de wedstrijd natuurlijk ook in cafés gezamenlijk bekeken.
• De officiële cijfers van Bergamo tonen tien dagen na de wedstrijd ongeveer 100 besmettingen met Covid-19 aan, half maart 2.500, eind maart 10.000, met over die maand maart 2.000 sterfgevallen.

Wat hieruit volgt — en wat niet. Het feitelijke punt is dat de grote aantallen in Bergamo pas in maart ontstonden, weken ná de wedstrijd. Daaruit volgt dat deze Bergamo cijfers níét aantonen dat het stadion — de buitenlucht — de bron was; de besmettingen kunnen evengoed tijdens het vervoer en in de cafés zijn ontstaan. En de ernstige ziektegevallen in de weken erna.

Ik claim niet dat op 19 februari niemand besmet raakte; ik stel vast dat er geen bewijs is dat de massale besmetting in de buitenlucht van het stadion plaatsvond. Van Dissels stellige koppeling van de wedstrijd aan de ramp in Bergamo mist die onderbouwing.

B2. De Amazone-indianen.

Van Dissel bij het verhoor:

“Amazone-indianen, die leven volstrekt in de buitenwereld. Er zijn geweldige uitbraken geweest onder Amazone-indianen. (…) als ventilatie en buitenlucht (…) alleen maar alles zouden voorkomen, dan zijn er toch wel de nodige voorbeelden te vinden waarbij je dan denkt (…) hoe zit dat hier dan?”

Ook dit lag in lijn met het OMT-stuk van 25 mei 2020, en ook dit heb ik toen weerlegd.

Als onderzoeker ben ik namelijk wél in twee grote uitbraken vlak bij de evenaar gedoken: Manaus (Brazilië) en Guayaquil (Ecuador), rond 10 maart. Beide uitbraken begonnen kort na hevige regen- en onweersbuien. Ik presenteer dat als een opvallende samenhang in de timing en ook in beide plaatsen — niet als een bewezen oorzakelijk verband.

Wat precies het mechanisme was, laat ik open. Maar het feit dat Amazone-indianen besmet raakten, bewijst op geen enkele manier dat die besmetting in de búítenlucht ontstond — en dat is wél de conclusie die Van Dissel eraan verbindt.’

De strekking

Het was al een fout van het OMT om op 25 mei 2020 de voetbalwedstrijd en de Amazone-indianen aan te voeren als bewijs dat er grootschalige besmetting in de buitenlucht kon plaatsvinden. Dat prof. Van Dissel dezelfde voorbeelden zes jaar later, bij uw commissie, opnieuw aanvoert — zonder dat de onderbouwing er in de tussentijd is gekomen — is veelzeggend. Het is hetzelfde patroon als bij de koren in 2020: de waarneming wordt niet gebruikt om de aanname te toetsen, maar de aanname om de waarneming weg te verklaren. Voor de aanpak van een pandemie, waarin je juist moet kunnen bijsturen op wat je waarneemt, is dat een fundamenteel probleem.

Relevante studies in relatie tot dit hoofdstuk:

1. Miller SL, Nazaroff WW, Jimenez JL, Boerstra A, Buonanno G, Dancer SJ, Kurnitski J, Marr LC, Morawska L, Noakes C, “Transmission of SARS-CoV-2 by inhalation of respiratory aerosol in the Skagit Valley Chorale superspreading event”, Indoor Air, 2021, https://doi.org/10.1111/ina.12751
   Korte samenvatting: De Skagit Valley-kooruitbraak wordt geanalyseerd en er wordt geconcludeerd dat aerosoltransmissie de meest aannemelijke verklaring is. De omvang van de besmettingen past slecht bij overdracht via oppervlakken of korteafstandsdruppels alleen.
2. Li Y, Leung GM, Tang JW, Yang X, Chao CYH, Lin JZ, Lu JW, Nielsen PV, Niu J, Qian H, Sleigh AC, Su HJJ, Sundell J, Wong TW, Yuen PL, “Role of ventilation in airborne transmission of infectious agents in the built environment: a multidisciplinary systematic review”, Indoor Air, 2007, https://doi.org/10.1111/j.1600-0668.2006.00445.x
   Korte samenvatting: In een brede review wordt aangetoond dat ventilatie een belangrijke factor is bij luchtgedragen verspreiding van infectieuze agentia. Slechte ventilatie verhoogt het risico op transmissie in gebouwen

2. Lowen AC, Mubareka S, Steel J, Palese P, “Influenza Virus Transmission Is Dependent on Relative Humidity and Temperature”, PLOS Pathogens, 2007, https://doi.org/10.1371/journal.ppat.0030151
   Korte samenvatting: Laat experimenteel zien dat griepoverdracht sterk afhangt van temperatuur en relatieve luchtvochtigheid. Koude en droge omstandigheden bevorderen transmissie.
3. Shaman J, Kohn M, “Absolute humidity modulates influenza survival, transmission, and seasonality”, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 2009, https://doi.org/10.1073/pnas.0806852106
   Korte samenvatting: laat zien dat vooral absolute luchtvochtigheid invloed heeft op overleving en verspreiding van influenza. Lage absolute luchtvochtigheid helpt het seizoenspatroon van griep verklaren.
4. Yang W, Marr LC, “Mechanisms by Which Ambient Humidity May Affect Viruses in Aerosols”, Applied and Environmental Microbiology, 2012, https://doi.org/10.1128/AEM.01658-12
   Korte samenvatting: Beschrijft hoe luchtvochtigheid de eigenschappen van virusdragende aerosolen beïnvloedt. Verdamping, zoutconcentratie en druppelgrootte bepalen mede hoe lang virussen infectieus blijven.
5. Tamerius JD, Shaman J, Alonso WJ, Bloom-Feshbach K, Uejio CK, Comrie A, Viboud C, “Environmental Predictors of Seasonal Influenza Epidemics across Temperate and Tropical Climates”, PLOS Pathogens, 2013, https://doi.org/10.1371/journal.ppat.1003194
   Korte samenvatting: deze studie uit 2013 toont aan dat klimaatfactoren griepepidemieën verschillend beïnvloeden in gematigde en tropische gebieden. In gematigde streken spelen koude en droogte een hoofdrol, in tropen vaak regenval en vochtigheid.
6. Bulfone TC, Malekinejad M, Rutherford GW, Razani N, “Outdoor Transmission of SARS-CoV-2 and Other Respiratory Viruses: A Systematic Review”, The Journal of Infectious Diseases, 2021, https://doi.org/10.1093/infdis/jiaa742
   Korte samenvatting: Concludeert dat overdracht van SARS-CoV-2 in de buitenlucht relatief zeldzaam is. Buitenbesmettingen hangen vooral samen met langdurig en nauw contact.

…of lees/download de hele nota (PDF):