“Ze zijn jullie vergeten te vergassen”

Inleiding

Er bestaat een ondergrens aan wie je als gast in een praatprogramma uitnodigt. Als iemand zich door zijn gedrag of uitspraken ernstig heeft gediskwalificeerd, dan nodig je hem niet uit. Wat mij betreft geldt dat voor Pieter Rambags van de beweging Free Palestina. In een video op YouTube deed hij diskwalificerende uitlatingen, die niet alleen mijn overgrootmoeder treffen, maar ook de vele andere familieleden die door de nazi’s zijn vermoord.

Tegen de achtergrond van Stolpersteine, die op veel plaatsen in Nederland herinneren aan de Jodenvervolging, nam hij het volgende statement op (verkort): ‘Elke keer als ik deze stenen zie, kijk ik weg. Want zij vertegenwoordigen voor mij het grootste kwaad dat we in de wereld nu zien: namelijk een volk dat is verworden tot een genocidale soort’.

Zijn opmerkingen zijn antisemitisch en raken mij en mijn vermoorde familieleden (voor mijn overgrootmoeder ligt een Stolperstein voor de ingang van de Filmacademie) diep.

Je zou verwachten dat Rambags zich met deze uitlating als serieuze gast voor De Nieuwe Wereld zou hebben gediskwalificeerd, Toch werd een video geplaatst met daarin een gesprek met hem. Dat was al erg genoeg, maar tot mijn verbazing werd hij niet aan zijn grove antisemitische uitspraak herinnerd en er evenmin op aangesproken.

Nadat ik hierover bezwaren had geuit, heeft de leiding van DNW de uitzending met Rambags verwijderd, wat tot commotie heeft geleid. In onderstaand artikel leg ik uit welke grens Rambags heeft overschreden.

Meer dan 95% vermoord

Mijn beide ouders hebben Auschwitz overleefd. Mijn moeder zat daar in het experimentenblok waar experimenten werden uitgevoerd op jonge Joodse vrouwen om ze onvruchtbaar te maken. Doordat een arts, ook een Joodse gevangene, haar baarmoeder had dichtgenaaid, hebben de gifspuiten die haar zijn toegediend in haar onderlichaam haar toch niet onvruchtbaar gemaakt. Ze kon als één van de weinige vrouwen uit het experimentenblak toch na de oorlog een kind krijgen. Dat kind was ik.

Mijn moeder was lid van een kinderrijk gezin en van de meer dan 100 familieleden tot in de derde graad hebben slechts 4 de oorlog overleefd. Niet haar ouders (mijn grootouders), geen van haar broers/zusters/zwagers/neefjes en nichtjes.
Ook haar echtgenoot is in het concentratiekamp vermoord. Mijn vader, die ook zijn vrouw in het kamp verloor, was de zwager van mijn moeder. Na de oorlog zijn ze getrouwd.

Mijn moeder sprak nooit over al die vermoorde familieleden. En pas via MyHeritage ontdekte ik, lang na haar overlijden, dat ze ook nog een grootmoeder van 70 en grootvader van 80 had, die in 1943 weggevoerd en vergast zijn. Beiden zijn dus mijn overgrootouders.

Het knappe aan mijn beide ouders was dat ze mij in mijn jeugd niet belastten met het grote verdriet dat zij hadden ervaren. Hun enorme levenskracht zetten ze in voor ons gezinnetje en later ook voor hun schoondochter en kleinkinderen. Daarbij hadden ze een hele belangrijke rol bij de opvang en opvoeding van mijn kinderen Marc (1977) en Michel (1979) toen hun moeder Jasmin op 30-jarige leeftijd in 1980 aan kanker overleed.

Het waren enorm krachtige mensen, net zoals die andere kampoverlevenden die, naast het grote verlies van veel familieleden, ook nog de ontberingen van het concentratiekamp overleefden. Zo heeft mijn vader met een kapotgeslagen rug, de dodenmars overleefd van Auschwitz naar Mauthausen, vlak voor de Russen Auschwitz in januari 1945 hebben bevrijd.

Hun frustratie

Als ze over hun frustraties spraken over wat er in de oorlog was gebeurd, dan ging het weinig over de Duitsers. Maar vooral over Nederlanders. Sommige buurtgenoten, waarmee ze waren opgegroeid, hielpen in de oorlog de Duitsers Joden te vinden en op te pakken (daar kreeg men dan 7 gulden 50 voor). Het GVB en de NS reden gewoon de trams en de treinen om de Joden naar Westerbork en naar Duitsland te vervoeren.

Maar ook gaven ze aan hoe weinig solidariteit ze voelden. Toen vanaf begin 1941 steeds meer openbare gelegenheden voor Joden werden verboden (zoals bioscopen, theaters, restaurants, cafés), bleven de niet-Joden ze gewoon bezoeken. Ja, er waren ook mensen, die in het verzet zaten en Joden hielpen onderduiken, maar het aantal was beperkt.
Na de terugkomst uit de concentratiekampen kreeg men eerder het gevoel dat men een last was dan een slachtoffer, die steun nodig had.

En toen Israël in 1948 werd gesticht,  was hun gevoel dat als het land er eerder was geweest, er dan veel minder familieleden vermoord waren. Want als men voor 1940 het aankomende gevaar van Duitsland wilde ontvluchten, waren er weinig mogelijkheden.

Mijn ouders hebben, zeker toen ik klein was, veel hiervan bij mij weg proberen te houden, maar ik was me er toch wel van bewust. Alle vriendjes in de straat hadden vrij grote families, en vaak opa’s en oma’s en ik niet.

Maar ik maakte ook een aantal heftige antisemitische incidenten mee rondom mijn ouders. Toen ik 5 was, ontstond er op het strand van Zandvoort spanning tussen ons groepje en een andere groep Nederlanders en hoorde ik tegen mijn ouders zeggen “ze zijn jullie vergeten te vergassen”.…   Een uitspraak die ik in de jaren vijftig ook op enkele andere momenten heb gehoord…

Door dit alles waren zij meer gespitst op antisemitische uitingen. Omdat zij aan den lijve hadden ondervonden waartoe die konden leiden.

Kritiek op Israël

Bij heel veel situaties met maatschappelijke spanningen is mijn ervaring dat er weinig respect is voor feiten en dat beide kanten die feiten naar hun hand zetten. Dat is de laatste tien jaar verder toegenomen en speelt bij vrijwel alle grote maatschappelijke problemen. Voor zover ik me over die  onderwerpen uitlaat, probeer ik me zoveel mogelijk op feiten te richten.

Ik maak daarbij keuzes over welke onderwerpen ik me wel in het openbaar uit en welke niet. Ten aanzien van de kwestie Israël-Palestina heb ik gekozen me daar in het openbaar niet over uit te laten. Met name gezien mijn achtergrond. Er zijn voldoende mensen die standpunten naar voren brengen waar ik me in kan vinden en ik denk niet dat ik daarbij nog een extra rol kan spelen.

Een extra gevoelig punt rondom de kritiek op Israël is wel, dat er een soort glijdende schaal is, waarbij kritiek op Israël – Zionisme – Joden makkelijk in elkaar overlopen.  Daardoor is het ook moeilijker om die kritiek op Israël en antisemitisme van elkaar te scheiden. Mede ook door de woordkeuze (als men Joden zegt, terwijl men Israël bedoelt).

Daarbij hangt het ook sterk af in welk kamp men zit of men de uitspraken als antisemitistisch kwalificeert of niet. Ook op dat punt ben ik qua oordeel terughoudend en doe ik in het openbaar er geen uitspraken over.

Flagrant antisemitisch

Dat betekent niet dat ik geen uitspraken tegenkom, die ik als flagrant antisemitisch beschouw. Ook daar treed ik doorgaans niet mee naar buiten. Maar wanneer zulke uitspraken rechtstreeks raken aan mijn vermoorde familie, wordt voor mij een grens overschreden.

Dat is precies wat er gebeurde met een uitspraak van Pieter Rambags, de leider van de Nederlanders bij de tweede flotilla naar Gaza. Die uitspraak vormde de aanleiding voor mijn reactie aan de leiding van De Nieuwe Wereld, nadat hij daar vorige week te gast was geweest en een gesprek met Martijntje Smits was geplaatst.

In juni 2023 was ik aanwezig bij de onthulling van acht Stolpersteine bij de ingang van de Filmacademie in Amsterdam. (Hier schreef ik erover.) Stolpersteine zijn kleine gedenkstenen met de naam van een Joodse man of vrouw die op die plek heeft gewoond en tijdens de oorlog is weggevoerd en vermoord. In Nederland liggen er ruim 10.000.

Waar nu de Filmacademie staat, stonden vroeger enkele woningen. In één daarvan woonde mijn overgrootmoeder Branca Nabarro. Zij was zeventig jaar toen zij werd weggevoerd. Niet lang daarna werd ze in Sobibor vergast.

Net als het Namenmonument aan de Weesperstraat met de 102.000 namen van de Nederlandse Joden die in de oorlog zijn vermoord – waarop onder anderen bijna tweehonderd mensen met de achternaam De Hond staan vermeld – maken deze Stolpersteine indringend zichtbaar hoe Joden uit de Nederlandse samenleving werden weggerukt, terwijl een groot deel van die samenleving dat liet gebeuren. Voor mijn andere overgrootvader en mijn vier grootouders zijn er geen Stolpersteine, mede doordat hun woningen stonden op de plek waar nu de Stopera staat.

Wat Pieter Rambags verder van Israël, Gaza en Palestina vindt, staat hier los van. Zijn opvattingen zijn bovendien niet uniek. Wanneer iemand met zulke opvattingen bij De Nieuwe Wereld wordt uitgenodigd, mag je wel hopen dat er in het gesprek voldoende kritisch tegenwicht wordt geboden. Juist daarin zou de meerwaarde van De Nieuwe Wereld moeten liggen. Maar uiteindelijk is dat een redactionele keuze.

Rambags heeft echter ook een uitspraak gedaan die niet alleen flagrant antisemitisch is, maar bovendien rechtstreeks raakt aan mijn vermoorde familieleden,

Bij een aantal Stolpersteine nam hij een video op waarin hij zei:

“Ooit vond ik dit een sympathiek gebaar om de Jodenvervolging te herdenken. Nu niet meer. Nu hebben deze stenen voor mij een nare nasmaak. Want elke keer als ik deze stenen zie, kijk ik weg. Want zij vertegenwoordigen voor mij het grootste kwaad dat we in de wereld nu zien. Namelijk een volk dat is verworden tot een genocidale soort. En daarmee verschaalt hun Holocaust. Free Palestine.”

Eigenlijk wil ik niet eens gaan uitleggen hoe erg deze uitspraak is. Ik heb zelden zo’n walgelijke gehoord. Besef wat hij zegt: hij heeft het niet over de Israëlische regering of over Israël, hij heeft het over Joden, die in zijn woorden “inmiddels verworden zijn tot een genocidale soort.” En om dit in walgelijkheid te overtreffen maakt hij ook nog een verbinding met de Holocaust: “daarmee verschraalt hun Holocaust”.

De opname was in Dordrecht, maar hij had het ook kunnen zeggen bij de Stolperstein van mijn vermoorde overgrootmoeder.

Hoe ver moet je van het padje af zijn dat je zo’n uitspraak doet.

Ook voor de gasten die De Nieuwe Wereld uitnodigt, behoren ondergrenzen te gelden. Niet noodzakelijk ten aanzien van hun opvattingen over het onderwerp waarvoor zij worden uitgenodigd, maar wel wat betreft elementair fatsoen. Als iemand na zo’n uitspraak toch wordt uitgenodigd voor een gesprek, is het al erg, het is des te ernstiger wanneer de gespreksleider hem daar niet kritisch over bevraagt.

Dat is waar ik de directie van De Nieuwe Wereld op heb gewezen toen ik zag dat Rambags daar te gast was geweest. Mijn bezwaar richtte zich niet op de inhoud van het gesprek, maar op het feit dat hij was uitgenodigd nadat hij deze grove antisemitische uitspraken had gedaan in relatie tot de Stolpersteine, waarbij hij ook de moord op mijn familie de weg uitnam. Daarmee werd naar mijn oordeel ernstig afbreuk gedaan aan de basisprincipes waarvoor De Nieuwe Wereld staat. Gelukkig deelde de directie mijn oordeel dat hier een grens was overschreden en heeft zij de video verwijderd.

Dat betekent niet dat ik vind dat hij nergens meer zou mogen uitgenodigd worden of verder gecanceled moet worden. Ik weet zelf  hoe ik werd gecancelled toen ik het waagde om te zeggen dat coronavirus vooral door de lucht ging.

Elke mening mag gehoord worden, ook als ik die abject vind. Maar dan is wel de voorwaarde dat deze uitspraak, van deze omvang en indringendheid ook gedeeld wordt met de kijkers, zodat ze weten wie er zit en de persoon daarover kritisch bevraagd wordt. Op basis daarvan kunnen de kijkers dan de overige uitlatingen van de bewuste persoon beoordelen in het gesprek en kan ook beoordeeld worden door volgende redacties of die persoon wel een goede vertegenwoordiger is van het standpunt dat over het voetlicht gebracht moet worden.

Er zouden betere vertegenwoordigers moeten zijn om de noden van de bewoners van Gaza over het voetlicht te kunnen brengen.