Het failliet van het systeem

Na een geleidelijke aanloop kan half September 2008 als het startmoment van de wereldwijde financile/economische crisis worden beschouwd. Vandaag, 6 maanden later, zou de regering met haar plan van aanpak komen. Maar het is er vandaag niet en de kans dat er binnenkort wel een goede en consistente aanpak zal komen is nihil. En dat komt met name door ons systeem.

Het heeft lang geduurd voordat de Nederlandse regering ook erkende dat er een grote economische crisis in de wereld heerst en dat de oorspronkelijke voornemens voor 2009 en verder fors aangepast dienen te worden. Ik heb daar al vanaf september diverse weblogs aan besteed, zoals ?historisch?, ?vertrouwenscrisis? , ?You ain?t seen nothing yet? en ?Domino month?.

Er waren en zijn verschillende inschattingen over de omvang, duur en impact van deze crisis. Ik behoor tot die groep die stelt dat het een crisis zal zijn die groter is dan welke we dan ook sinds 1945 hebben ervaren. Vele banken en verzekeringsbedrijven zijn virtueel failliet (kijk maar eens wat er nog gaat gebeuren met de vorderingen die de banken hebben op het bedrijfsleven, waarvan een niet gering deel de schulden niet zullen kunnen terugbetalen). Grote bedrijven hebben veel steun nodig om te overleven. En als dat niet gebeurt, heeft dat weer zeer ingrijpende gevolgen voor de werkgelegenheid. De tekorten op de begrotingen van vele regeringen in de wereld lopen ongekend op. Ik hoop vanzelfsprekend dat deze situatie vrij snel weer de positieve kant op gaat, maar volgens mij zijn we nog (lang) niet bij het dieptepunt aangeland.

Uitdagingen waar bedrijven en regeringen voor staan zijn inderdaad ongekend. Maar dat vraagt voor politici, en met name de leden van een regering, dan ook wel een combinatie van leiderschap, deskundigheid en de bereidheid om over de eigen schaduw heen te kunnen springen.
In de natuurkunde is een interessante wet. Als je met diverse krachten aan een stuk massa trekt en iedereen trekt in een andere richting dan beweegt die massa, niet of amper. Slechts als die krachten samenwerken in een bepaalde richting dan zal die massa in beweging komen.

Ons politieke systeem heeft vele hiaten, die in deze tijd van forse crisis, pas echt goed aan het licht komen met alle gevolgen van dien:
1. Afzonderlijke besluiten van de regering hoeven niet gebaseerd zijn op de steun van de kiezers. Als de regering minstens 76 zetels heeft gehaald bij de laatste verkiezingen hebben ze tot aan de volgende verkiezingen een onbeperkt mandaat.
2. De regering in Nederland bestaat uit meerdere partijen (op dit moment 3). De standpunten van die partijen zijn niet gelijk. Besluiten zijn vaak compromissen tussen die standpunten. Met het risico dat het compromis zwakker is dan ieder van die afzonderlijke standpunten.
3. Bij volgende verkiezingen zijn de partijen in een regering elkaars concurrent. Naarmate die volgende verkiezingen dichterbij komen zal de positiebepaling binnen de regering van partijen sterker door die naderende verkiezingen worden bepaald.

En dat zie je dus terug bij de onderhandelingen van de afgelopen twee weken. De afzonderlijke partijen wijzen ieder voor de ingrepen in een andere richting. Wat er uitkomt, zal de kiezer weinig overtuigen (omdat er al geen groot vertrouwen is in de regering, de ministers of de politiek). En, in het licht van toekomstige verkiezingen, is het belangrijk de zwarte piet bij de ander neer te leggen.
Ik heb het al vaker gezegd. Als het met de mensen goed gaat, de economie draait, mensen zijn positief en optimistisch, dan is voor veel mensen wat er in de politiek gebeurt vrij onbelangrijk. Met af en toe een interessante, boeiende of grappige voorstelling in een soort groot Big Brother-huis dat Binnenhof heet. Maar zodra het erop aan komt, bij een echte crisissituatie, dan wordt er wel naar die leiders gekeken en worden de jongens van de mannen gescheiden.

Wat zich nu in Nederland afspeelt is niet uniek. Het zijn situaties die eigenlijk in heel Europa spelen. Ons democratisch systeem lijkt behoorlijk op die van de meeste andere Europese landen. Het is een systeem wat prima was in 1880, ook nog vrij goed werkte in 1980, maar nu in feite hopeloos verouderd is. En op geen enkele wijze tot een krachtdadige en breed gedragen aanpak kan komen waarmee land en bevolking op een goede wijze met de gevolgen van de crisis kan omgaan en ervoor zorgen dat men er zo sterk mogelijk weer uitkomt.

Men had het grote achterstallige onderhoud de afgelopen 25 jaar aan het systeem moeten plegen, maar dat heeft men volledig nagelaten. Enerzijds omdat men de urgentie niet zag en de eigen macht niet vrijwillig wilde gaan delen met de kiezers, en anderzijds omdat men daar grote meerderheden binnen de politiek voor nodig had, terwijl er slechts kleine minderheden waren.

De historie heeft ons geleerd dat echte ingrijpende veranderingen alleen van buitenaf komen. Bij echte grote crisissen ga je doorgaans eerst een fase van chaos door en daarna ontstaat er weer een nieuw evenwicht. Hoe dat zal verlopen (niet alleen in Nederland, maar in de hele Europese Unie) is volledig ongewis, en hoe dat nieuw evenwicht ontstaat en wanneer dat is ook.

Het eerste moment dat de kiezers zich kunnen ?uitspreken? is bij de Europese Parlementsverkiezingen over minder dan 3 maanden. Daarom denk ik dat die heel anders gaan worden dan mensen nu denken. De opkomst zal beduidend hoger zijn dan verwacht en het wordt een vorm van referendum over de bestaande politiek en regering met Wilders in een soort middelpunt.

Struisvogels in Den Haag

De commentaren in Den Haag over de nieuwste voorspellingen van het CPB door leden van de regering en regeringfracties waren van de strekking ?veel erger dan we dachten? en ?dit had niemand kunnen voorspellen?. Als dit echt gemeend is, dan dient men zich af te vragen of men wel de capaciteiten heeft voor zo?n verantwoordelijke positie in tijden van ernstige crisis. En als men het niet echt meent, en al lang wist wat er aankwam, dan dient men zich ook af te vragen of men wel op de juiste plek zit. Immers juist in een periode van crisis is het cruciaal dat leiders open en eerlijk zijn over wat er aan de hand is om zo het vertrouwen van de kiezers te behouden.

In september, een dag na de algemene beschouwingen, schreef ik een weblog met de titel ?historisch? over de grote financiële en economische crisis die zich aan het voltrekken was en Den Haag die tijdens de algemene beschouwingen de andere kant op keek en zich overgaf aan op de borst klopperij en trivialiteiten. Tien dagen later schreef ik een weblog met de titel <a href=”https://www.maurice.nl/?itemid=669″>”vertrouwenscrisis”</a>  waarin ik aangaf dat niet alleen de financiële en economische implosie aan de gang was, maar dat ik ook een politieke implosie verwachtte. Twee weken later schreef ik <a href=”https://www.maurice.nl/?itemid=673″>”You ain’t seen nothing yet”</a>, en eind oktober schreef ik <a href=”https://www.maurice.nl/?itemid=677″>”Domino Month”</a>. Daarin gaf ik aan dat wat we toen hadden gezien nog maar een topje van de ijsberg was.

Er waren veel meer mensen die in september en oktober 2008 al aangaven hoe ernstig de economische crisis zou gaan worden. En elke keer als ik de laatste vier maanden iemand sprak uit het bedrijfsleven, en het maakte echt niet uit in welke sector ze werkten, kreeg ik de bevestiging van het beeld dat ik voor ogen had toen ik op 19 september aangaf dat 2008 historisch zou worden op dezelfde wijze als 1929.

Net zoals ik me elke keer weer verbaas over de wijze waarop het SCP achter de feiten aanloopt en resultaten van onderzoeken bekend maakt, die al achterhaald zijn op het moment van publicatie, verbaasde ik me hogelijk over de voorspelling van het CPB in december dat de economie in 2009 minder dan 1%  zou dalen en het herstel al weer zich aan het eind van het jaar zou aandienen. In welke wereld leven de mensen van het CPB eigenlijk. Blijkbaar onder dezelfde kaasstolp als regering en parlement. En het is gewoon gênant dat de regering nog stelt een aantal weken nodig te hebben voor hun plannen. Terwijl ik me weinig illusie maak over de kwaliteit van die plannen. Enerzijds omdat we weer de situatie zullen krijgen dat de coalitiepartners ieder vanuit hun eigen hobby’s en hangups komen tot een suboptimale aanpak. (Ik wil dit niet, en jij dat niet, dan doen we een beetje dit en een beetje dat). Anderzijds omdat ook op dit moment door Den Haag de omvang van de crisis nog steeds fors wordt onderschat.

Weet je nog dat eind september Bos aangaf dat voor de 16 miljard euro waarmee ABN Amro/Fortis NL werd gekocht een verstandige investering was en er een goede kans was dat over een aantal jaren dat bedrijf met forse winst zou kunnen worden verkocht?
Bedenk dan dat die banken niet alleen grote risico’s lopen ten aanzien van de hypotheken (en niet alleen die uit de VS), maar ook, en in een nog grotere mate, risico’s lopen ten aanzien van de kredieten die men aan bedrijven heeft verstrekt. Ik hoorde van een goede kennis van mij dat hij bij een bedrijf werkte dat een miljardenovername had gedaan dat grotendeels door banken was gefinancierd. Als dat bedrijf gewoon haar winsten haalt dan kan die lening worden afgelost. Maar als het bedrijf door de economische crisis geen winst meer maakt of zelfs failliet gaat dan ontvangt de bank weinig of geen geld terug. En dat is het schrikbeeld dat nu massaal en wereldwijd opdoemt. Gisteren meldde General Motors nog veel meer geld van de Amerikaanse overheid nodig te hebben dan de 20 miljard dollar die men al eerder heeft gekregen om niet binnen enkele maanden failliet te gaan.

En dat zal dus ook bij de banken gebeuren. Een op dit moment haast ondenkbaar percentage van de uitstaande leningen aan het bedrijfsleven zal niet terugkomen bij de bank. En om te overleven zal de eigenaar (dus de overheid) nog fors moeten bijstorten. En dan nog wel in een situatie waar de overheid al een heel groot tekort heeft opgelopen en het scenario van mogelijke winst bij verkoop van de bank in de toekomst achter de horizon verdwijnt.

Wat je de regering(en) van Nederland kwalijk kan nemen is dat een aantal belangrijke structurele maatregelen niet zijn getroffen toen de economie wel goed draaide en de begroting beter op orde was. Alle zaken die nu besproken worden hadden al veel eerder planmatig moeten worden ingezet. Maar die politieke moed was er nooit. Leiderschap betekent uitleggen wat op ons af komt en de maatregelen die je vindt die genomen moeten worden te “verkopen”. Als je dat niet lukt, ben je ongeschikt als politiek leider of zijn je maartregelen niet goed.

Denk je dat het voor de huidige crisis wat uitmaakt dat we in 24 jaar de pensioengerechtigde leeftijd naar 67 verhogen? Nee hoor, dat zou alleen symboolpolitiek zijn. Voor de crisis van vandaag zou een onmiddellijke verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd naar 67 jaar een effect hebben. Besef echter wat voor impact dat zal hebben als een regering dat aankondigt, die toch al niet zoveel vertrouwen bij de bevolking heeft, ondanks wat het SCP daarover meldt…..

En zo zijn er nog een hele rits maatregelen die we eigenlijk zouden moeten nemen, en die gemakkelijker waren geweest als die al een tijd geleden rustig waren ingezet, maar nu veel minder gemakkelijk tot stand kunnen worden gebracht. Als tien jaar geleden de aftrek van de hypotheekrente geleidelijk was afgetopt, dan zou men nu een versnelling tot stand kunnen brengen, terwijl dat in de prijzen van de woningen dat al was ingecalculeerd. Nu zouden ingrijpen in die hypotheekrenteaftrek de prijzen van de woningen wel eens versneld lager kunnen laten zijn en kan het middel erger zijn dan de kwaal.

Alle signalen staan op diepzwart en ik maak me, zoals ik al eerder heb gezegd, niet alleen zorgen over wat er economisch gaat gebeuren. Ik verwacht dat in diverse landen in Europa, en ook in Nederland, het politieke systeem zeer op de proef wordt gesteld. Kiezers zullen uit het midden wegtrekken naar de linker- en rechterkant, waardoor het nog moeilijker zal zijn om een krachtige regering te vormen. De economische crisis en de grote begrotingstekorten in de verschillende landen zal ook zeker de Europese Unie ernstig onder druk zetten. “Eigen volk eerst” zal bij de economische steunmaatregelen een instinctmatige handeling zijn van veel regeringen. En hoe zullen de landen van de euro op elkaar reageren als het ene land veel grotere begrotingstekorten zal accepteren dan het andere land (en wat zal dat betekenen voor de waardeontwikkeling van de euro)?

De wijze waarop de afgelopen dagen in Den Haag door regering en volksvertegenwoordigers is gereageerd op de nieuwste voorspellingen van het CPB (en die zijn nog steeds te positief), maakt me niet optimistischer over wat er op de door mij aangehaalde punten zal gaan gebeuren, integendeel.

SCP flikt het weer

Vandaag heeft het Sociaal Cultureel Planbureau een persbericht uitgebracht over het vierde kwartaal (kwartaal onderzoek burgerperspectieven).
Daaruit zou blijken dat het vierde kwartaal het vertrouwen in de regering sterk gegroeid zou zijn.
Maar, net zoals vaker het geval is, zorgt het SCP ervoor via de wijze van presenteren van haar onderzoek, dat men de burgers op het verkeerde been zet.

Lees eerst even dit bericht naar aanleiding van het persbericht van het SCP.

Als het rapport van het SCP wordt bekeken dan blijkt echter dat het veldwerk al in OKTOBER 2008 is uitgevoerd.

Dat is inderdaad de periode waarin ook bij ons weekonderzoek (www.peil.nl) het vertrouwen in de regering na het optreden ten aanzien van Fortis/ABN Amro en IceSave beduidend hoger was dan de maanden ervoor.

Inmiddels is de situatie echter weer duidelijk veranderd. Zeker sinds het eind vorig jaar is het vertrouwen in de regering weer duidelijk afgenomen, en is ook de positie van CDA en PvdA duidelijk verzwakt.

Door dit persbericht (zonder dat erbij gezet wordt dat het eigenlijk oktober 2008 betreft, 4 maanden geleden) wordt door het SCP een verkeerd beeld geschetst. Het lijkt op hetgeen het SCP nog in 2002/2003 rapporteerde. Toen werd ook de onvrede onder de burgers miskend (die zo manifest was geworden tijdens de opkomst van Fortuyn), omdat men rapporteerde over een periode die behoorlijk in het verleden lag.

Juist in een tijd waar er veel en snel veranderd is het van groot belang dat er informatie heel snel beschikbaar komt. En als het SCP dat niet kan dan moet zij haar informatie sterk relativeren als het bij het uitkomen al vier maanden oud is! En minimaal dat ook in haar persbericht vermelden.

Misschien een idee voor het SCP dat DIRECT NA het veldwerk de belangrijkste resultaten van het veldonderzoek naar buiten wordt gebracht (dat had dus eind oktober kunnen zijn) en dan zou het eindrapport, indien dat niet anders kan, enkele maanden later kunnen worden uitgebracht.

Maar nu zet deze overheidsinstantie iedereen -wederom- op het verkeerde been.

P.S. Ik schreef op 19 september 2008 een weblog met de titel “historisch”. Het was een dag na de algemene beschouwingen, waarbij ik aangaf hoe raar het was dat men niet meenam de crisis die toen in zijn volle hevigheid was losgebarsten door de ondergang van de Lehman Bank in de VS.

Ik eindige met een PS dat ook over het werk van het SCP ging. Ik herhaal dat hier nog maar een keer:

Het is haast ironisch dat vandaag het Sociaal Cultureel Planureau met haar kwartaalbericht is gekomen, waar het volgende resultaat is gehaald. In Nederland is het vertrouwen in de regering en het parlement groter dan in vrijwel alle andere Europese landen. Nu komt dit blijkbaar uit de Eurobarometer, die nog kort voor de Europese Parlementsverkiezingen aangaf dat Nederland overweldigend “ja” zou gaan stemmen. En net zoals het SCP is het vooral een “goed nieuwsshow” waarmee Den Haag lekker in slaap gesust kan worden (ook af te leiden uit de persberichten vandaag).

Maar ik raad jullie aan het rapport eens te downloaden.. Lees het hoofdstuk tussen pagina 14 en 19. En dan zie je dat het vertrouwen in het parlement een 5.3 is en in de regering een 5.1 (van een 10 puntsschaal). Dat zijn gewoon lage cijfers. Maar het is natuurlijk veel beter om dan een persbericht te maken waar de volgende zin in staat: “In vergelijking met de andere EU-landen is het vertrouwen van de Nederlanders in de politiek relatief hoog. Ruim de helft van de bevolking spreekt in 2008 het vertrouwen uit in regering en parlement. Wat dit laatste betreft scoren alleen de Scandinavische landen en Malta hoger. Evenals in het eerste kwartaal kent het EU-lidmaatschap in Nederland meer voorstanders (43%) dan tegenstanders (17%).”

Vertrouwenscrises

Zoals ik vorige week al schreef zal 2008 een jaartal worden dat ver in de toekomst een speciale lading zal houden, vergelijkbaar met andere jaartallen uit de geschiedenis met een bijzondere betekenis (zoals 1492, 1789, 1929, 1989). En dan gaat het mij niet alleen om de economische component, de implosie van het financiële systeem, zoals wij die nu niet meer alleen in de VS zien voltrekken. Maar ook en vooral om een component die tot nu toe nog amper wordt onderkend, maar die binnen afzienbare tijd de boventoon zal gaan voeren:   de implosie van de politieke systemen van de Westerse democratieën. Lees meer