De electorale kloof, die een ravijn geworden is

Twee werelden

Als nieuwsjunkie en vanuit mijn vak gezien volg ik vrijwel alle talkshows en nieuwsprogramma’s. Ook ben ik geabonneerd op De Volkskrant en De Telegraaf en lees ik ook nog vaak relevante artikelen op andere sites. Nog los daarvan, volg ik ook met regelmaat informatieve programma’s via de sociale media.

Als ik de informatiebronnen qua toon en inhoud vergelijk met dezelfde bronnen van 10 jaar geleden dan stel ik een groot verschil vast in toon en aanpak. Tien jaar geleden kwam je in de verschillende bronnen regelmatig het tegengeluid tegen. Dat gebeurde dan deels door een rechtstreekse confrontatie van de twee tegengestelde standpunten/ feiten-interpretatie en deels dat in verschillende artikelen/op verschillende momenten die standpunten over het voetlicht werd gebracht.

Maar wat ik al een tijd vaststel dat de anderen/het standpunt van de anderen hetzij wordt genegeerd hetzij negatief wordt gekwalificeerd. Vaak nog gepaard gaande met dedain over die anderen. Dat heeft bij diverse dossiers geleid tot een onbekendheid met de onderbouwing van een ander standpunt of overtuiging, waarbij men volledig overtuigd is van de geldigheid van de eigen argumentatie.

Het zijn steeds meer twee aparte werelden geworden. Waarbij het bijna ironisch is om dan toch het woord “samen” te horen bezigen, maar men eigenlijk alleen maar gericht blijft op de eigen groep.

Verkiezingsresultaten

De verkiezingsresultaten (en peilingen) geven dat beeld goed weer.

Als je naar de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen kijkt en de meest recente peiling dan zie je het volgende in relatie tot het minderheidskabinet van D66, CDA en VVD

• rechts van de VVD, bevindt zich nu ruim 35% van het electoraat.
• links van D66, nu 22%.

En het minderheidskabinet van D66, CDA en VVD samen op dit moment ongeveer 40%.

Als je de mediane positie van de Nederlandse kiezer neemt dan bevindt die zich in de VVD, niet ver van het CDA. Als je echter de inhoud van de meeste nieuwsmedia/talkshows bekijkt dan zou ik die mediane positie eerder inschatten in het midden van D66.     

Daarbij lijkt het te zijn dat die media, die meer links van het midden zitten, niet onderkennen dat de omvang van de “eigen” groep kleiner is dan die aan de andere kant van het spectrum.

En heel belangrijk: zowel bij de peilingen als bij de laatste verkiezingsresultaten is goed te zien dat er vrijwel geen overgangen zijn tussen de rechter- en linkerkant van het spectrum. De verschuivingen zijn vrijwel alleen binnen de eigen vleugel. 

Cruciale variabelen

In 2016 heb ik bij een onderzoek gezocht naar één of meer variabelen die een sterke relatie vertonen met de stemkeuze. En die vond ik met deze twee variabelen:

• maakt u zich zorgen over uw financiële toekomst?
• als u de ontwikkelingen overziet van de afgelopen 5 jaar vindt u dat er dan sprake is van meer bedreigingen of meer kansen voor u?

En er bleken wat deze variabelen betreft een groot verschil te zijn tussen kiezers van de diverse partijen.

Met terugwerkende kracht laat die tabel uit 2016 goed zien wat het grote kantelpunt is geweest in Nederland voor links. En dat is de periode geweest tussen 2012 en 2017, waarin de PvdA regeerde samen met de VVD. In 2012 haalde de PvdA nog – haar gebruikelijke – 25% en GroenLinks 2%. Maar in het onderzoek van 2016, na enkele jaren van het kabinet VVD-PvdA stond de PvdA op nog slechts 6% en GroenLinks op 10%. PVV was inmiddels gestegen naar 20%. Van die lage score is de PvdA nooit meer echt hersteld.

De tabel uit 2016 laat zien dat de kiezers die zich zorgen maakten over hun financiele situatie en vooral bedreigingen zagen en geen kansen met name PVV, SP en 50PLUS kozen en niet (meer) PvdA.

Dezelfde analyse hebben we nu ook toegepast op de huidige politieke verhoudingen en dit zijn de resultaten van de twee groepen aan de uiteinde van het spectrum:

En deze tabel laat goed zien dat de combinatie van GroenLinks en PvdA (PRO) inmiddels haar traditionele achterban vrijwel helemaal kwijt geraakt is en sterk lijkt op die van D66. Terwijl de partijen PVV, FVD en rest rechts (met o.a. JA21) met name de kiezers herbergen die zich zorgen maken over hun financiele toekomst en vooral bedreigingen zien in de veranderingen binnen de samenleving.

Als je de patronen bekijkt zie je grote verschillen tussen de kiezers van PVV, FVD en de groep “rest rechts” aan de ene kant en PRO en D66 en de VVD aan de andere kant.

• De groep kiezers. die in Nederland zich zorgen maakt over hun financiele toekomst en vooral bedreigingen zien, kiest voor bijna twee derde PVV, FVD of de rest rechts. Slechts 12% PRO of D66.
• De groep kiezers, die in Nederland zich geen zorgen maakt over hun financiele toekomst en vooral kansen zien, kiest voor de helft PRO of D66 en 11% op FVD, PVV of rest rechts.

Of je je zorgen maakt over je financiele toekomst en je vooral bedreigingen ziet of kansen hangt mede samen met het opleidingsniveau van de betrokkene. Maar uit de analyse blijkt dat deze variabele een nog sterkere relatie heeft met de stemkeuze dan het opleidingsniveau.

Ten opzichte van 2016 is de voorspellende kracht van deze variabele nog sterker geworden!

De PRO-switch

Bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen van de vorige eeuw haalde PvdA met premier Kok bijna 30% van de stemmen. GroenLinks 7% en D66 9%. Samen met SP dus ruim 50% van de stemmen. Als je de kenmerken van de kiezers van de PvdA toen bekijkt was het inkomens- en opleidingsniveau van die kiezers gemiddeld lager dan het Nederlandse electoraat. De Nederlanders met lage inkomens, waarvoor de PvdA zei met name op te komen, stemden toen vooral PvdA.

Hoe groot is het verschil nu met de kiezers van PRO (GroenLinks/PvdA). Dat zijn nu voor het overgrote deel kiezers met een hoge opleiding, die zich weinig zorgen maken over hun financiele toekomst en eerder kansen zien dan bedreigingen. De kiezers met de kenmerken, die in 1998 met name PvdA stemden, zitten nu vooral bij de PVV, FVD en 50PLUS.

Maar het lijkt erop dat men bij PRO en de bubbel waarin de kiezers van PRO, D66, PvdD en Volt en veel media zich in bevinden, zich dat niet realiseert en/of niet belangrijk vindt. Toch is dat precies de reden waarom de kloof tussen de groepen binnen de samenleving steeds groter wordt en het de vorm van een ravijn heeft gekregen. Waarbij het roepen van “SAMEN”, zonder de hulpmiddelen te geven om aan de andere kant te kunnen komen van dat grote ravijn, eigenlijk alleen maar triest is.

Daar draagt het negeren van – het electoraat van – PVV en FVD alleen maar toe bij. Met als vrijwel onvermijdelijk effect dat bij de volgende verkiezingen (Provinciale Statenverkiezingen in maart 2027) de omvang van die groep alleen nog maar groter zal worden. (Vergeet daarbij niet dat in 2019 FVD de grootste werd en BBB in 2023).

Misschien is het lot van de SP wel de beste indicatie van wat zich heeft afgespeeld. In 2006 haalde die partij nog 25 zetels. Inmiddels zijn het er nog maar 3 en heeft men keer op keer verloren. Dat is niet omdat die partij zich op sociaal-economische aspecten niet aansluit bij haar potentiele kiezers. Maar het komt louter omdat de SP op het vlak van immigratie-integratie een vergelijkbaar standpunt inneemt als PRO en niet als de PVV. Als de SP dat niet gedaan zou hebben dan zou de SP niet zo diep weggezakt zijn en zou de PVV niet zo hebben kunnen groeien.

Maar als ik de media volg en de prominente politici hoor van PRO (en SP) dan zie je dat ze hetzij deze analyse niet hebben gemaakt of denken dat ze het toch wel zullen redden. Maar dat zal zeker niet het geval zijn, zoals ook toekomstige verkiezingsresultaten, met die van maart 2027 als eerste, zullen laten zien.