Een analyse van de “winst” van GroenLinks/PvdA in de grote gemeenten

Uitslag GR2026

Bij de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart jl. is het vooral interessant om de uitslag van GroenLinks/PvdA te analyseren. Met name om te zien wat de meerwaarde is van de combinatie t.o.v. de twee partijen apart. IBij GR2022 deden in de meeste gemeenten die twee partijen apart mee en bij GR2022 vooral de combinaties.

In 2022 haalde GroenLinks 8,5%, PvdA  7,9% en de combinatie 1,5%. In totaal was dat 17,8%.

Na een jaar in de oppositie tegen een slecht functionerend kabinet haalde GroenLinks/PvdA bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2025 12,8%, terwijl dat twee jaar ervoor nog 15,8% was.

GroenLinks/PvdA haalde op 18 maart 2026 ongeveer 17%. Dat is t.o.v. de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 een verlies van ongeveer 1 procentpunt. Ten opzichte van de laatste Tweede Kamerverkiezingen is dat een duidelijke winst (17% t.o.v. 13%). Dat wordt door die paritj omschreven als een winst.

Maar laten we eens wat dieper duiken in de cijfers van de verschillen de verkiezingen. Dit is de uitslag van GroenLinks/PvdA (optelling van elke variant) van 18 maart jl.

Goed is te zien hoe groot het verschil is tussen de uitslagen in de grote gemeenten en de rest van het land. Goed is te zien dat de combinatie het in de grote steden goed doet en ook in de Universiteitssteden, zoals Eindhoven en Wageningen (met 33%).

Dit is de vergelijking van GroenLinks-PvdA bij de twee Gemeenteraadsverkiezingen.

43,6%naar Behoudens wat specifieke situatie in kleinere gemeenten (zoals Tubbergen) is bij de kaart wel goed te zien dat in de grootste steden GroenLinks-PvdA in e grote steden weinig verschoof, en in de rest van de land, met enkele specifieke uitzonderingen zoals Tubbergen, duidelijk verloren. Zeker in het Noorden van het land, wat in het verleden een bolwerk was van de PvdA.

Grote gemeenten

Om meer relief te geven aan de uitslagen in de grote gemeente zoom ik in op Amsterdam en Rotterdam.

Het is daarbij interessant om eerst in te gaan op het effect van de opkomst op de uitslag.

In Amsterdam ging de opkomst van 46,6% naar 47,3%. In Rooterdam van 38,9% naar 40,6%.  (In Utrecht steeg de opkomst van 56,3%. naar 60,8% en in Den Haag van 43,0% naar 46,4%).  Die opkomsten zijn beduidend lager dan die bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen (resp. 71%, 63%, 81% en 69%.

Het is belangrijk om, voordat dieper op de uitslagen wordt ingegaan, om de rekenkundige consequenties van verschuivingen in opkomst te laten zien.

Stel dat de opkomst bij een verkiezing in de ene wijk 60% is en de andere wijk 30%. Dan telt als het ware de uitslag in de tweede wijk bij de totaaluitslag maar voor de helft mee ten opzichte van een gelijke opkomst in de beide wijken.

Maar als bij een andere verkiezing de opkomst in de ene wijk 90% is en in  de andere wijk 60%. Het verschil in opkomst tussen deze twee wijken is dus hetzelfde als bij de cijfers van 60% – 30%. Maar bij de totaaluitslag telt die wijk met 60% nu voor 2/3e mee in plaats voor de helft!

Amsterdam

Deze informatie is relevant als we nu inzoomen op het verschil in opkomst tussen de stadsdelen in Amsterdam.

Dit zijn de opkomstcijfers per stadsdeel (besef dat mensen over de hele stad konden stemmen en de opkomst in de Zuidas meer dan 100% was).

(De details van deze kaart en de scores per wijk kunt u hier zien)

De grootste partij per stemlocatie is via deze kaart te zien. De groootte van de cirkel betreft het aantal opgekomen kiezers:

(De details van deze kaart en de scores per wijk kunt u hier zien)

Ten opzichte van de Tweede Kamerverkiezingen zien we in Amsterdam dat GroenLinks/PvdA 27% (met D66 op de tweede plaats met 24%). Bij deze gemeenteraadsverkiezingen was het 32%, dus 5 procentpunt meer en D66 scoorde nu 16% i.p.v. die 24%.

Maar als je naar de uitslag kijkt en het verschil in opkomst per stadsdeel dan zie je dat dit betere resultaat van GroenLinks/PvdA  – vrijwel- geheel afkomstig is door die lagere opkomst die relatief gezien het sterkste werkte bij de wijken waar GroenLinks/PvdA minder sterk was. (Besef dat door dit effect DENK van 7,4% bij de Tweede Kamerverkiezingen in Amsterdam nu slechts 4,8% haalde)

Rotterdam

Een vergelijkbare ontwikkelling zien we in Rotterdam. In de wijken waar Leefbaar Rotterdam de grootste was, was de opkomst een stuk lager dan in de wijken waar GroenLinks/PvdA het goed deed. De laatste werd in precentages dan ook de grootse.

Den Haag

Den Haag is wat dat betreft een andere kwestie. De populariteit van Richard de Mos/Hart voor Den Haag zorgde voor een uitslag van ruim 30% en ook doorbraken in de richting van wijken waar deze partij in het verleden het niet goed deed. Dit artikel in het AD beschrijft die ontwikkelingen goed. 

Samengevat staat er:

• Doorbraak in ‘zand’-wijken (kust en welvarend Den Haag): Hart voor Den Haag wordt voor het eerst de grootste in chique buurten zoals Vogelwijk en Benoordenhout, waar eerder VVD/D66 domineerden.
• Verschuiving in kuststrook en duingebied: juist in traditionele VVD- en deels PVV-gebieden (zoals rond Scheveningen/Loosduinen) groeit de partij sterk, wat wijst op een rechtse herschikking binnen dezelfde geografische zones.
• Verlies vooral bij VVD in rijke buurten: de VVD verliest juist in de klassieke welgestelde wijken waar Hart voor Den Haag nu doorbreekt; dit is de belangrijkste bron van nieuwe stemmen daar.
• Ook PVV levert terrein in rand- en kustwijken: in traditioneel rechts-populistische gebieden verschuift een deel van de PVV-achterban naar Hart voor Den Haag.
• Doorbraak in het centrum (binnenstad en omliggende wijken): Hart voor Den Haag wint ook hier duidelijk terrein, terwijl deze gebieden traditioneel sterker waren voor progressieve partijen.
• Brede verschuiving binnen stedelijk electoraat: centrumkiezers stappen deels over van lokale/links-progressieve partijen naar Hart voor Den Haag, waardoor de partij ook in deze wijken structureel meedoet om de eerste plaats.

Utrecht

De uitslag van Utrecht valt vooral op dat die zo sterk lijkt op die van 4 jaar geleden. Bij een opkomst van 61% t.o.v. 57% bij de vorige verkiezing zien we bij geen van de partijen een groter verschil dan 2 procentpunten. Bij GroenLinks/PvdA was de uitslag zelfs vrijwel hetzelfde: 26,4% tegen 26.3%, terwijl vier jaar geleten GroenLinks en PvdA vier jaar geleden los van erlkaar meededen, En ook bij de Tweede Kamerverkiezingen haalde de combinatie 26%,

D66 haalde bij de Tweede Kamerverkiezingen 27% en bij de gemeenteraadsverkiezingen slechts 18%, iets meer dan 4 jaar geleden.

De opkomst in Utrechts was bij de Tweede Kamerverkiezingen 81%,

Utrecht is juist door die overeenkomst met 4 jaar geleden een a-typische uitslag van de grote gemeenten.

Afsluitend

Terwijl in de meeste gemeenten GroenLinks/PvdA (fors) verloren heeft ten opzchte van de Gemeenteraadsverkiezingen van 2022 is dat niet gebeurt in de grote steden. Het accentueert nog meer de tweedeling tussen stad en land.

Als je het effect van de lagere opkomst mee in beschouving neemt dan kan vastgesteld worden dat GroenLinks-PvdA in de grote steden t.o.v. de uitslag van de Tweede Kamer zich heeft gehandhaad, maar in de rest van het land er sprake is van een dalende trend.

De meest belangrijke bevinding is daarbij de de combinatie GroenLinks met PvdA eerder wat electoraal verlies oplevert dan winst. Een bevestiging van de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen.