Is there a unique Dutch Covid-19 variant?

The Netherlands is unique

When I look at the international scientific developments and the position in the Netherlands of the RIVM and OMT and many media, I have the feeling that we have a unique Covid-19 variant in the Netherlands that behaves differently than in other countries.

Because very little use is made of findings abroad. And they are starting research, which has already been done abroad.

It is best to see this in relation to the subject of “aerosols”.  While in the US and Germany, for example, aerosols are playing an increasingly prominent role among scientists working on Covid-19, as well as among leaders such as Merkel, this is not the case in the Netherlands. Would it really be the case that Covid-19 is spreading in the Netherlands in a different way than there?  Perhaps it is because we are such a flat country with hardly any hills.

No, it can’t be, because Covid-19 also struck in Limburg and much less in Groningen.

It has nothing to do with a unique Covid-19 variant, but apparently with the culture in the Netherlands. We often think we are international minded, but we hardly look across the border. While at the end of February there was a major outbreak in Gangelt, 10 kilometers across the German border near Sittard, in such a way that on the 28th of February they did a kind of lock down in that region (Heinsburg), we hardly heard anything about it in the Netherlands. And of the special research results of Prof. Streeck, who subsequently did research there, we heard almost nothing either.

One of the consequences is that we either take the wrong measures or take them too late. And that we end up at the back of the queue if we want to use relevant resources in relation to the fight against this virus. (As with mouth protection and testing).

With regard to the important way of spreading Covid-19 via aerosols, the same is the case. With the exception of East Asia, this subject was nowhere on the agenda of the national CDCs (the umbrella name of the RIVMs). But that is clearly changing now. Except in the Netherlands. Yes, the National Institute for Public Health and the Environment (RIVM) is now willing to pay attention to ventilation, but they are succeeding in naming aerosols in an unprecedented way. Such that the press conferences of Rutte and De Jonge in August did not address this subject. And by the way, the journalists in attendance did not ask any questions about it either.

Heinrich Heine must have said “when the flood comes, I’ll go to the Netherlands, because that’s where everything happens 50 years later”. Nowadays everything happens faster than in Heine’s time, so let’s hope it’s not 50 years now, but 50 days.

I want to use the work of Prof. Jose-Luis Jimenez from Colorado to go a little deeper into the subject of aerosols, so that you know what will become known in the Netherlands sometime in the next 50 days.


Prof. Jimenez and his companions

I have had the pleasure of being in close contact with Prof. Jimenez for several months now. He is one of the leading scientists in the field of aerosols. Here you can see his impressive resume.

Other aerosol experts whose work I have been following since March are Linsey Marr, Kimberley Prather, and Shelley Miller.  I’ve also spoken to Prather at times.

Linsey Marr had already had a series of impressive publications on flu and influenza since 2010. Here is a good overview article of her work in the New York Times. In 2011 she had published an important study on the important role of aerosols regarding influenza.


In the U.S. a big turnaround took place on the subject of aerosols and the approach to combat them in a good way. (something I also see in Germany) is a merit of the four professors mentioned and some of their companions. Until the end of May they too, like me in the Netherlands, barely got a foothold in the main stream media to share their knowledge about aerosols and their relevance to Covid-19 with the general public. The reason was the same as in the Netherlands: the WHO and the RIVM stated that the virus was spread through direct contact and aerosols played little or no role. And all prominent virologists and epidemiologists in the media shared this opinion, and the media gave virtually no room for other opinions.

Those four professors were in fact initially approached in the same way in the US as I was in the Netherlands. They weren’t a virologist or an epidemiologist after all! So how could we say anything relevant about the spread of the virus?

All conversation killers:

  • Who says there’s virus in those aerosols?
  • Who says that if there is a virus in the aerosols it can still multiply?
  • Measles does go through the air and has a much higher reproduction factor than Covid-19, so the latter does not go through the air.
  • And even if it does play a role, it is much smaller than direct contact.

Then with the mantra “Just keep enough distance so you can’t infect others”.


The big turnaround

All four were active on social media, but Prof. Jimenez was most active. He was tireless in explaining how aerosols work and where the arguments against aerosols were weak. Partly due to his work there, a clear turnaround is made in the US.

Various important media (such as the New York Times) began to give space to the scientists who pointed out the importance of aerosols. The letter that the 239 scientists wrote to the WHO, and in particular the description of how the WHO had not taken their knowledge seriously for quite some time, caused a shock. Especially when you read the description of the WHO’s disdainful attitude towards this subject in the New York Times.

And since then you see more and more aerosols playing an important role in the media. The accumulation of all this was a congress last Wednesday and Thursday of The National Academies of Sciences, Engineering and Medicine.

All the important people were present there. Fauci opened the congress. And there was a great presentation by Linsey Marr, which will be online soon.

I’m convinced that in the US policy now the fight against aerosol contamination will play an even more important role. Something I also see in Germany. At the end of May Merkel’s advisor Prof. Drosten already recognized that aerosols probably played a more important role than direct contamination. Merkel emphasized the importance of aerosols in her press conference. And the German states are now very active in doing what the Netherlands could have done from the middle of June if they had taken over my Delta Plan Ventilation. I’m really afraid that the Netherlands is not only going to act too late and too slowly on that point. But also that, with regard to important physical components, such as CO2 meters, air filters, etc. the Netherlands will act too late, because there will be a worldwide shortage.

Prof. Van Dissel seems to be characterologically incapable of changing his opinion. At the most, he pushes it up a bit, but then it still has to seem that it was something he actually always thought it was. Fortunately that is no longer the case in the US and Germany.


Jimenez’ explanation about aerosols

Prof. Jimenez has written many pieces, one of them last week in Time. And on Twitter he also reacts very adequately to those who still follow the old direction of the WHO and the current line of the RIVM. (@jljcolorado)

At the end of this blog you will find a series of links to his work which is accessible information.

Below is a summary of a recent publication of his work in Medscape. “Why Arguments Against SARS-CoV-2 Aerosol Transmission Don’t Hold Water” (I have been well assisted by Bram Pieters).

The approach of that article is: How long-standing misconceptions cloud the current discussion about aerosols. Before showing that summary, a picture by Kimberly Prather regarding the relative sizes of droplets and aerosols is shown below.

This is the summary:

We know that the COVID-19 virus is transmitted via ejected droplet(s). These droplets come in many shapes and sizes, from large to extremely small. These last very small droplets are also called aerosols, because – unlike larger droplets – they can (long) float in the air and cover a considerable distance. The WHO defines aerosols as “floating” droplets smaller than 5 µm (that’s 5 micrometers); larger “falling” droplets fall quickly to the ground due to gravity, often within 1 meter of the source person. And because it is mainly these large “falling” droplets that, according to the WHO, transmit the COVID-19 virus, keeping at least 1.5 m distance is advised.

Clearly, one could say, that this definition of aerosols by the WHO is based on a long-standing misconception. Physically, droplets that fall to the ground so quickly turn out to be at least 50 µm, more than 10 (!) times as large! To drop droplets of 5 µm as stated by the WHO, gravity on earth would have to be 100 (!) times greater than it actually is. In reality, a 5 µm drop can remain floating in an interior space for up to 30 minutes. In other words: the droplets that are emitted, a substantially larger part behaves like aerosols than currently assumed by the WHO.

Now you can say that this is all just a question of definition. According to the WHO, the effectiveness of social distancing (e.g. keeping a distance: in countries all over the world varying between 1-2m; in the Netherlands 1.5m) proves that the transfer of COVID-19 mainly concerns those falling drops. After all, this effect wouldn’t be there if the contamination was mainly via aerosols, would it? Unfortunately, this statement is also based on an important misconception. It is not true that aerosols would not play any role within this distance! Ejected aerosols are most concentrated right in front of the nose and mouth, after which they are gradually dispersed and diluted by air. Similar to a smoker blowing smoke out: when you’re 1 meter away from (opposite) a smoker, there will be a lot of smoke between the two of you, at a further distance from the smoker you’ll be much less bothered by the smoke (provided the space you’re in is sufficiently ventilated!).

The above comparison with smoking clearly shows that keeping a distance does help against aerosols. In fact, when you physically study the behavior of droplets, the potential transmission when simply talking through aerosols is already dominant above “falling” droplets at a distance of only 20 cm! The ratio for potential transmission via aerosols with respect to “falling” droplets quickly rises to 100x at a distance of 0.5 meters, and 2000x at a distance of 1 meter! You can even say that the chance of getting infected by “falling” droplets at a short distance is very small! Aerosols, in turn, will not quickly lead to contamination at a greater distance due to spreading and dilution, but eventually can if we “help” them (as in the smoke example) with indoor spaces, low ventilation, long duration, group formation, singing or shouting, and not wearing mouth caps. The example of talking in close proximity is particularly relevant here, as a significant portion of the infection appears to be from asymptomatic and presymptomatic sources, which often do not sneeze or cough.

Taking into account all of the above, one can only conclude that the much-heard argument that the effectiveness of social distancing is the conclusive proof that the transmission of COVID-19 is mainly via large droplets, and therefore not via aerosols, is incorrect. In fact, it is exactly the other way around: the best evidence we have is that aerosols are important in the transfer of COVID-19, and may even be the most important.

So much for the summary of the article by Prof. Jimenez.


What is important to realize after this explanation by Prof. Jimenez is that in order to really get infected by aerosols, the amount you breathe in and get into your lungs is the most important part. This seems to take quite some time, even when talking face to face with each other at a short distance. (Depending on both the amount of virus that the infectious person spreads and the condition of those who breathe in the aerosols).


This is a link to a document where you will find his arguments about aerosols in detail.

And this is his spreadsheet where you can make calculations about the risks of breathing in the virus for some specific situations. A short introduction to it. And here a larger explanation via a webinar. Plus a Q&A about it.


If you would like to support our work financially with a small donation click here .

Eindelijk, de omerta doorbroken

De omerta

Ik heb regelmatig contact gehad met medici en andere wetenschappers, die me meldde het in hoofdlijnen eens te zijn met mijn bevindingen en conclusies. Als ik echter aan hen vroeg om daar dan ook open mee naar buiten te komen, werd het behoorlijk stil. Ik beschreef dit al eerder als een soort omerta.

Als in Nederland in de media virologen, epidemiologen of microbiologen verschenen dan hoorde je eigenlijk altijd varianten van hetzelfde verhaal. Men conformeerde zich aan de lijn van de RIVM. En in de media werd maar heel weinig ruimte geboden aan deskundigen, die duidelijke andere conclusies trokken.  Heel af en toe zag ik dan een soort held opduiken, zoals de longarts Hans in ‘t Veen bij EenVandaag en de microbioloog Peter de Man bij Op1. Maar die sneeuwden al snel onder omdat de media-aandacht massaal werd gericht op de usual suspects, de nieuwe categorie BN-ers, zoals Koopmans, Osterhaus, Kuipers, Gommers, Bruijning en anderen.

Deze week kreeg ik een mail van een Professor werkzaam in Belgie, die als internist-infectioloog actief was/is tijdens deze Covid-19 crisis met de melding dat hij al vanaf het begin, door zijn ervaringen in het ziekenhuis, kon vinden in de meeste van mijn bevindingen en conclusies. Zoiets had ik al vaker gehad en op mijn vraag of hij er een blog over wilde schrijven voor op deze plek, antwoordde hij -tot mijn verrassing- positief.  Dus daarom, met groot respect voor de moed, die hij toont hier zijn bijdrage. In de hoop dat deze informatie niet alleen beperkt wordt tot de lezers van deze site, maar ook doordringt naar een groot deel van de bevolking en de regering.

Dit is de bijdrage van Prof.dr. Jeroen van der Hilst

“Zinvol beleid op basis van juiste aannames

Mijn naam is Jeroen van der Hilst en ik ben werkzaam als internist-infectioloog in één van de grootste Vlaamse ziekenhuizen, het Jessa ziekenhuis, in Hasselt in Belgisch Limburg. Ons ziekenhuis zat in het epicentrum van de epidemie. (zie dit artikel)  

We hebben in de eerste golf meer dan 500 patiënten opgenomen en helaas hebben we ook meer dan 100 doden te betreuren gehad. Als dienst infectieziekten hebben we de eerste opvang van de Covid-verdachte patiënten gedaan. Ik heb hier zelf een groot aantal patiënten gezien en gesproken. Uiteraard heb ik de wetenschappelijke literatuur van nabij gevolgd. Met mijn klinische ervaring in combinatie met de wetenschappelijke literatuur en de epidemiologische gegevens van de infectie, ben ik echter hoogst verbaasd over de systematische denkfout dat verspreiding via aerosolen geen, of slechts een beperkte rol zou spelen in de epidemie.

De meeste geïnfecteerde personen blijken weinig besmettelijk en geven het virus zelfs bij langdurig  nauw contact lang niet altijd door. Dit komt uit verschillende onderzoeken waarbij gekeken is wat de besmettingsgraad is van gezinsleden van geïnfecteerde personen. De zogenaamde secondary case rate is slechts 12-17%.  ( zie dit artikel in The Lancet)

Wij hebben in ons ziekenhuis ook gezien, door afweerstoffen te bepalen, dat het aantal medewerkers dat Covid heeft opgelopen in de zelfde orde lag als in de algemene bevolking.

Er is geen twijfel dat SARS CoV2 zich via droplets kan verspreiden en dat 1,5 meter afstand houden in veel gevallen voldoende is om verdere infecties te voorkomen. Echter, dat Covid alléén of voornamelijk door droplets heeft verspreid, zoals al geruime tijd door het RIVM wordt beweerd, kán geen verklaring zijn voor de dynamiek van de huidige epidemie. Het is evident dat een klein deel van de mensen een zogenaamde superverspreider is.

De grote verspreiding van de epidemie heeft plaatsgevonden via zogenaamde superspreading events. Er zijn hiervan inmiddels honderden, zo niet duizenden voorbeelden. Superverspreiders blijken in staat om grote groepen mensen te besmetten als de omstandigheden hiervoor optimaal zijn. Uit de talrijke voorbeelden blijkt steeds hetzelfde: een superspreading event vindt plaats binnen in een afgesloten ruimte zonder luchtverversing en bij voorkeur met luchtcirculatie (airconditioning). De afstand waarbinnen mensen geïnfecteerd raken is veel groter dan 1,5 meter. Concreet betreft het kroegen, feesttenten, en gebedsruimten.

In ons ziekenhuis kon een belangrijk deel van de eerste patiënten gelinkt worden aan grote carnavalsfeesten in feesttenten. In de buitenlucht vindt nauwelijks transmissie plaats. Hier is inmiddels ook overtuigend wetenschappelijk bewijs voor uit China, waar men bij 1245 gevallen slechts in één geval een mogelijke transmissie in de buitenlucht hebben gevonden. ( Ook de grote Black Lives Matters protesten in Amsterdam, Rotterdam en Brussel hebben geen enkel gedocumenteerd geval van SARS-CoV2 transmissie opgeleverd.

Een heel duidelijke aanwijzing is de inmiddels beruchte voetbalwedstrijd van Atalanta Bergamo tegen Valencia in de Champions league op 19 februari. Dit is een enorm superspreading event geweest. In het weekend voor én na deze wedstrijd zijn er in de seria A nog 16 wedstijden met publiek gespeeld, ook door Atalanta Bergamo, zonder dat dit heeft geleid tot grote verspreiding. Wat maakte die ene wedstrijd op 19 februari nu zo bijzonder? Dat was het feit dat het stadion van Bergamo niet geschikt bleek voor Champions League wedstrijden en men daarom is uitgeweken naar het 56 kilometer verder op gelegen San Siro stadion in Milaan. Met bussen en openbaar vervoer zijn tienduizenden mensen heen en, vaak in een andere samenstelling, weer teruggereisd. In slecht geventileerde zeer volle bussen en treintoestellen. De grootschalige transmissie heeft plaats gevonden op weg van en naar het stadion, niet ín het stadion.

Naast 1,5 meter wordt handenhygiëne gepromoot als één van de belangrijkste maatregelen. Er is door het RIVM zelfs bij herhaling gesteld dat mondkapjes het risico op transmissie kunnen vergroten om mensen met hun handen aan de mondkapjes zitten. Echter, tot op heden nog geen enkel geval tegengekomen in mijn eigen klinische praktijk dan wel in de medische literatuur van besmetting via oppervlakten.

De lock-down was erg succesvol in het beteugelen van de epidemie. Echter, met het versoepelen van de van de maatregelen heeft men de fout gemaakt om superspreaders terug de kans te geven. Er mogen weer 100 man in Nederland en 200 man in België bij elkaar komen binnenshuis. Het gevolg hiervan is exact wat we konden verwachten: er is een opleving in specifieke groepen in de maatschappij, die in omstandigheden zijn gekomen waarin superspreading kan plaatsvinden. Concreet gaat het om de Turkse en Marokkaanse gemeenschap, waar er via huwelijksfeesten en moskeebezoek velen zijn besmet geraakt, arbeidsmigranten in het bijzonder degene die in afgesloten ruimte werken (vleesverwerkende industrie) en jongeren die op vakantie in bijv. Ibiza de clubs hebben bezocht. Buiten deze groepen zijn er nauwelijks besmettingen te vinden.

Ik ben optimisch over de vooruitzichten van een vaccin op korte termijn. Totdat dit wordt geïntroduceerd zullen we echter zinnige maatregelen moeten nemen om het virus onder controle te houden. Om het draagvlak hiervoor te behouden in de samenleving lijkt het mij ook belangrijk om onzinnige maatregelen te schrappen. Dit houdt in dat er vol moet worden ingezet op het voorkomen van superverspreiding. Dus geen enkele activiteit met meer dan 10 mensen in slecht geventileerde binnenruimte: geen bruiloftsfeesten, geen kerk- of moskeebezoek, geen openstelling van cafés, etc. Daar waar samenkomsten niet voorkomen kunnen worden dient er alles aan gedaan te worden om aerosolen verspreiding zoveel als mogelijk te voorkomen. Dus goede ventilatie en dragen van mondkapjes. Mondkapjesplicht in de buitenlucht is echter onzinnig en ondermijnt het draagvlak voor wél zinvolle maatregelen. De sterke nadruk op hygiëne heeft geen wetenschappelijke basis en kan worden verlaten. Als iedereen een beetje discipline kan opbrengen en er verstandig beleid wordt gevoerd, dan gaan we geen tweede tsunami krijgen.

Prof Dr Jeroen van der Hilst Internist-infectioloog, Jessa ziekenhuis

Prof Immuunpathologie, Universiteit van Hasselt

De bovengenoemde tekst  representeert de persoonlijke mening van de auteur en niet die van organisaties waaraan auteur is verbonden”


Naschrift van Maurice de Hond:

Ik ben erg blij dat Prof. Van der Hilst zijn ervaringen deelt met de buitenwereld. Ten aanzien van de wijze waarop de besmettingen  volgens hem verlopen is het grotendeels een bevestiging van wat ik al vanaf april op deze plek schrijf.  Ten aanzien van de laatste alinea kan ik wel een aantal kanttekeningen plaatsen, maar dat doe ik niet in dit blog.

Mijn respect voor Jeroen van der Hilst, die datgene gedaan heeft, wat velen uit zijn beroepsgroep met ongeveer dezelde ervaringen, blijkbaar niet durfden.

Hopelijk breekt hij die omerta, die er tot nu toe in de Nederlandse media was, hiermee echt open.

Mocht u ons werk ook met een kleine donatie financieel willen ondersteunen klik dan hier .


Is er een unieke Nederlandse Covid-19 variant?

Nederland is uniek

Als ik de Internationale wetenschappelijke ontwikkelingen bezie en de opstelling in Nederland van RIVM en OMT en veel media dan heb ik het gevoel dat we in Nederland een unieke Covid19 variant hebben dat zich anders gedraagt dan in andere landen.

Want er wordt heel weinig gebruik gemaakt van bevindingen in het buitenland. En men start onderzoeken, die in het buitenland al gedaan zijn.

Het best is dat te zien t.a.v. het onderwerp “aerosolen”.  Terwijl bij voorbeeld in de VS en Duitsland aerosolen een steeds prominentere rol spelen bij de wetenschappers die zich met Covid-19 bezig houden, evenals bij de bestuurders  zoals Merkel, is dat in Nederland niet het geval. Zou het echt zo zijn dat Covid-19 in Nederland zich op een andere manier verspreidt dan daar?  Komt dat misschien omdat we zo een plat land zijn met amper heuvels.

Nee, dat kan het niet zijn, want Covid-19 heeft ook in Limburg toegeslagen en veel minder in Groningen.

Het heeft niets te maken met een unieke Covid-19 variant, maar blijkbaar met de cultuur in Nederland. We vinden vaak dat we zo internationaal zijn, maar we kijken amper over de grens. Terwijl eind februari een forse uitbraak was in Gangelt, 10 kilometer over de Duitse grens bij Sittard, zodanig dat men daar op 28 februari een soort Lockdown deden in die regio (Heinsburg), hoorden we daar in Nederland amper wat over. En van de bijzondere onderzoeksresultaten van Prof. Streeck die daar vervolgens onderzoek deed hoorden we ook bijna niets.

Het heeft o.a. het gevolg dat we hetzij verkeerde maatregelen nemen of te laat. En dat we achter in de rij komen als we relevante hulpmiddelen willen inslaan in relatie tot de bestrijding van dit virus. (Zoals met mondbescherming en testen).

Ten aanzien van de belangrijke verspreidingsweg van Covid-19 via aerosolen is hetzelfde het geval. Behalve in Oost-Azië kwam dat onderwerp nergens op de agenda van de landelijke CDC’s (de overkoepelende naam van de RIVM’s). Maar dat is nu duidelijk aan het veranderen. Behalve in Nederland. Ja, het RIVM is inmiddels wel bereid om aandacht te schenken aan ventilatie, maar men slaagt er dan toch op een weergaloze manier in, aerosolen amper te benoemen. Zodat bij de persconferenties van Rutte en De Jonge in augustus dit onderwerp niet aan de orde kwam. En trouwens de aanwezige journalisten ook geen vragen daarover stelden.

Heinrich Heine moet gezegd hebben “als de zondvloed komt, dan ga ik naar Nederland, want daar gebeurt alles 50 jaar later”. Nu gaat tegenwoordig alles sneller dan in de tijd van Heine, dus laten we hopen dat het nu geen 50 jaar is, maar 50 dagen.

Ik wil aan de hand van Prof. Jose-Luis Jimenez uit Colorado het onderwerp aerosolen wat dieper behandelen, zodat u weet wat ergens in de komende 50 dagen in Nederland bekend gaat worden.

Prof. Jimenez en zijn kompanen

Ik heb het genoegen al een aantal maanden intensief contact met Prof. Jimenez te hebben. Hij is een van de meest vooraanstaande wetenschappers op het terrein van aerosolen. Hier ziet u zijn indrukwekkende cv.

Andere aerosolen deskundigen, wiens werk ik al sinds maart volg zijn Linsey Marr, Kimberley Prather, en Shelley Miller.  Ook met Prather heb ik wel eens gesproken.

Linsey Marr had al vanaf 2010 een serie indrukwekkende publicaties gehad over griep en influenza. Hier staat een goed overzichtsartikel van haar werk in New York Times. In 2011 had ze een belangrijke studie gepubliceerd ver de belangrijke rol van aerosolen bij influenza.

Dat in de VS een grote kanteling plaats heeft gevonden over het onderwerp aerosolen en de aanpak om die op een goede manier te bestrijden. (iets wat ik ook  zie in Duitsland) is een verdienste van de vier genoemde professoren en een aantal van hun kompanen. Ook zij kregen tot eind mei, net zoals ik in Nederland, amper een voet aan de grond bij de main stream media om hun kennis over aerosolen en de relevantie daarvan t.a.v. Covid-19 met het grote publiek te delen. De reden was dezelfde als in Nederland: WHO en RIVM stelden dat het virus verspreid werd via direct contact en aerosolen speelden geen of amper een rol. En alle prominente virologen en epidemiologen in de media hadden deze mening en voor andere opvattingen gaven de media vrijwel geen ruimte.

Inderdaad heeft Remko van Westerloo gelijk met de constatering in zijn interview dat ik op 19 april de kans kreeg van Op1 om over aerosolen en ventilatie te praten. Maar het had geen enkele opvolging. Zelfs nadat Ab Osterhaus in het programma bij een groot deel van mijn uitspraken toen beaamde had het geen enkele opvolging bij de publieke omroepen. Luister even het fragment terug toen ik bij die uitzending waarschuwde voor de verspreiding van het virus in zorginstellingen via het ventilatiesysteem (zeker relevant in het licht van wat twee maanden later in Maassluis gebeurde). En lees deze tv-kritiek vervolgens in De Volkskrant op 20 april. (Dat was trouwens nog het meeste wat De Volkskrant tot op heden over mijn activiteiten op het terrein van Covid-19 heeft geschreven,(

Die vier professoren werden in feite aanvankelijk net zo benaderd in de VS als ik in Nederland. Zij waren toch geen viroloog of epidemioloog.! Dus hoe zouden wij dan iets relevants kunnen zeggen over de verspreiding van het virus?

Alle dooddoeners kwamen voorbij:

  • Wie zegt dat er virus in die aerosolen zitten?’
  • Wie zegt dat als er virus in de aerosolen zitten dat die nog zich kunnen vermenigvuldigen?
  • Mazelen gaat wel door de lucht en heeft een veel hogere reproductiefactor dan Covid-19, dus die laatste gaat niet door de lucht.
  • En zelfs als het wel een rol speelt is die veel kleiner dan het directe contact.

Met vervolgens het mantra “Hou nu maar gewoon voldoende afstand dan kan je anderen niet besmetten”.


De grote omslag

Alle vier waren actief op social media, maar Prof. Jimenez wel het meest. Hij was onvermoeibaar in de uitleg van hoe aerosolen werken en in op welke punten de argumenten tegen aerosolen zwak waren. Mede door zijn werk is er in de VS een duidelijke kentering gekomen.

Diverse belangrijke media (zoals New York Times) begonnen ruimte te geven aan de wetenschappers die op het belang van aerosolen wezen. De brief die de 239 wetenschappers schreven aan de WHO, en met name de beschrijving hoe al geruime tijd de WHO hun kennis eigenlijk niet serieus nam, zorgde voor een schok. Zeker als je de beschrijving las van de laatdunkende opstelling van de WHO t.a.v. dit onderwerp in de New York Times.

En sindsdien zie je in de media daar steeds meer aerosolen in een belangrijke rol spelen. De cumulatie van dit alles was een congres afgelopen woensdag en donderdag van The National Academies of Sciences, Engineering and Medicine.

Daar waren alle belangrijke personen aanwezig. Fauci opende het congres. En er was een geweldige presentatie van Linsey Marr, die binnenkort op deze plek online komt.

Ik ben ervan overtuigd dat in het beleid in de VS nu het bestrijden van besmettingen via aerosolen een nog veel belangrijkere rol zal gaan spelen. Iets wat ik in Duitsland ook zie. Eind mei onderkende de adviseur van Merkel, Prof. Drosten al dat aerosolen waarschijnlijk een groter belang speelde dan directe besmetting. Merkel benadrukte het belang van aerosolen in haar persconferentie. En de Duitse deelstaten zijn nu heel actief datgene aan het doen, wat Nederland ook vanaf half juni had kunnen doen als men mijn Deltaplan Ventilatie had overgenomen. Ik ben echt bang dat Nederland niet alleen te laat en te langzaam in actie gaat komen op dat punt. Maar ook dat t.a.v. belangrijke fysieke componenten, zoals CO2-meters, luchtfilters e.d. achter het net gaat vissen, omdat daar ook wereldwijd een tekort aan het ontstaan is.

Prof. Van Dissel lijkt karakterologisch niet in staat echt van mening te veranderen. Hooguit schuift hij een klein stukje op, maar dan moet het nog wel altijd zo lijken, dat het iets was wat hij eigenlijk altijd al zo vond. Dat is gelukkig niet meer het geval in de VS en Duitsland.


De uitleg van Jimenez over aerosolen

Prof. Jimenez heeft inmiddels vele stukken geschreven, o.a. afgelopen week in Time. En op twitter reageert hij ook heel adequaat op degenen, die nog de oude lijn van de WHO en de huidige lijn van het RIVM volgen. (@jljcolorado)

Aan het eind van dit blog treft u een serie links aan naar zijn werk. Toegankelijke informatie.

Hieronder een samenvatting van een recente publicatie van hem in Medscape. “Why Arguments Against SARS-CoV-2 Aerosol Transmission Don’t Hold Water”  (Ik ben daarbij goed geholpen door Bram Pieters. )

De insteek van dat artikel is: Hoe al langer bestaande misvattingen de huidige discussie over aerosolen vertroebelen. Alvorens die samenvatting te geven een plaatje van Kimberly Prather over de relatieve groottes van druppels en aerosolen.

Dit is de samenvatting:

We weten dat het COVID-19 virus wordt overgedragen via uitgestoten druppel(tje)s. Deze druppels zijn er in vele soorten en maten, van groot, tot uiterst klein. Deze laatste zeer kleine druppeltjes worden ook wel aerosolen genoemd, omdat ze – anders dan grotere druppels – (lang) in de lucht kunnen blijven zweven en een behoorlijke afstand kunnen afleggen. De WHO definieert aerosolen als “zwevende” druppeltjes kleiner dan 5 µm (dat is 5 micrometer); grotere “vallende” druppels vallen door de zwaartekracht snel op de grond, veelal binnen 1 meter van de bronpersoon. En omdat het vooral deze grote “vallende” druppels zijn die volgens het WHO het COVID-19 virus overdragen, wordt het houden van ten minste 1,5m afstand geadviseerd.

Helder, zou je zeggen, ware het niet dat deze definitie van aerosolen door de WHO berust op een al langer bestaande misvatting. Natuurkundig blijken druppels die zo snel op de grond vallen ten minste 50 µm, dus ruim 10 (!) keer zo groot! Om druppeltjes van 5µm te laten kunnen vallen zoals door WHO gesteld wordt zou de zwaartekracht op aarde 100 (!) keer groter moeten zijn dan die daadwerkelijk is. Een druppeltje van 5µm kan in werkelijkheid wel zo’n 30 minuten lang in een binnenruimte blijven zweven. Oftewel: van de druppels die uitgestoten worden gedraagt zich een substantieel groter deel als aerosolen dan dat door het WHO wordt aangenomen.

Nu kun je zeggen dat dit allemaal slechts een definitiekwestie is. Volgens de WHO bewijst immers de effectiviteit van social distancing (e.g. afstand houden: in landen over de hele wereld variërend tussen de 1-2m; in Nederland 1,5m) dat het bij de overdracht van COVID-19 vooral gaat om die vallende druppels. Immers, dit effect zou er toch niet zijn wanneer de besmetting vooral via aerosolen zou verlopen? Helaas berust ook deze uitspraak op een belangrijke misvatting. Het is namelijk niet zo dat aerosolen binnen deze afstand géén rol zouden spelen! Uitgestoten aerosolen zijn namelijk het meest geconcentreerd vlak voor de neus en mond, waarna ze geleidelijk door de lucht worden verspreid en verdund. Vergelijkbaar met een roker die rook uitblaast: wanneer je op 1 meter afstand van (tegenover) een roker zit, zal er aanzienlijk veel rook tussen jullie beide aanwezig zijn, op verdere afstand van de roker zal je veel minder last hebben van de rook (mits de ruimte waarin je je bevindt voldoende geventileerd wordt!).

Bovenstaande vergelijking met roken laat duidelijk zien dat afstand houden wel degelijk ook helpt tegen aerosolen. Sterker nog, wanneer je het gedrag van druppels natuurkundig bestudeert blijkt de potentiële overdracht bij gewoon praten via aerosolen al dominant boven “vallende” druppels op een afstand vanaf slechts 20 cm! Daarna schuift de ratio voor potentiële overdracht via aerosolen boven “vallende” druppels snel op van 100x zo groot op een afstand van 0,5 meter, en 2000x zo groot op een afstand van 1 meter! Je kunt zelfs zeggen dat de kans dat je op korte afstand besmet kunt raken door “vallende” druppels maar heel klein is! Aerosolen op hun beurt zullen door verspreiding en verdunning niet snel tot besmetting leiden op grotere afstand, maar kunnen dit uiteindelijk wél als we ze “helpen” (zoals in het rook voorbeeld) met binnenruimtes, lage ventilatie, lange duur, groepsvorming, zingen of schreeuwen, en het niet dragen van mondkapjes. Het voorbeeld van praten in nabijheid is hier vooral relevant, gezien een aanzienlijk deel van de besmetting lijkt te verlopen via asymptomatische en presymptomatische bronpersonen, die veelal niet niezen of hoesten.

Op basis van voorgaande kun je niet anders dan concluderen dan dat het veel gehoorde argument dat de effectiviteit van social distancing hét sluitende bewijs vormt dat de overdracht van COVID-19 vooral verloopt via grote druppels, en dus niet via aerosolen, feitelijk onjuist is. Het is zelfs precies andersom: het is het beste bewijs dat we hebben dat aerosolen van belang zijn bij de overdracht van COVID-19, en daarbij mogelijk zelfs het belangrijkst zijn.

Tot zoverre die samenvatting van dat artikel van Prof. Jimenez.

Wat belangrijk is te beseffen na deze uitleg van Prof. Jimenez dat om echt besmet te geraken door aerosolen het gaat om de hoeveelheid die je ervan inademt en in je longen terecht komen. Dat lijkt ook bij praten op korte afstand face to face met elkaar toch best nog wel even te duren. (Afhankelijk van zowel de hoeveelheid virus die de besmettelijke persoon verspreidt en de conditie van degenen die de aerosolen inademt).

Dit is een link naar een document waar je zijn argumentaen rondom aerosolen uitgebreid aantreft.

En dit is zijn spreadsheet waar je berekeningen kunt maken over de risico’s van het inademen van het virus voor een aantal specifieke situaties. Een korte introductie ervan. En hier een grotere uitleg via een webinar. Plus een Q&A erover.

En dit is een uitgebreide FAQ van hem hoe je te beschermen tegen aerosolen.

Mocht u ons werk ook met een kleine donatie financieel willen ondersteunen klik dan hier .

Het onthullende GGD rapport over Maassluis

In een apart blog onder de titel “Kroniek van een aangekondigde doofpot” heb ik bijgehouden wat er in de media is gekomen vanaf dag 1 over de bijzondere uitbraak in de Tweemaster in Maassluis. Gisteren is het rapport van de GGD beschikbaar van de gekomen en ik heb in dat blog al aangegeven, hoezeer datgene wat nu door twee vertegenwoordigers van de GGD tegen journalisten van De Volkskrant en de NOS is gezegd weer afweek van wat in de persberichten van de GGD en RIVM in de afgelopen weken stond. En helemaal hoe de uitspraak van Minister Slob “we weten nu zeker dat het niet aan de ventilatie lag”  bij Op1 ongefundeerd was (en ik zeg het dus n vriendelijke bewoordingen).

Nu ik het rapport helemaal heb kunnen bekijken, wil ik op een aantal teksten en tabellen uit dit rapport ingaan. Omdat dit de kern laat zien van de problematiek, die er in Nederland is t.a.v.  RIVM/OMT en GGD.

Dit is het rapport.

De kern van het problematiek: niet erkennen dat aerosolen een rol spelen

Voordat ik op een aantal opvallende onderdelen dieper in ga kan ik op de volgende wijze goed omschrijven wat de kern van de problematiek is.

Als je stelt, zoals GGD en RIVM doen, dat de rol van aerosolen niet bewezen is, en als die wel een rol zouden spelen dat dan maar een heel kleine is, dan concludeer je in feite bij iedere uitbraak dat de betrokkenen de 1,5 meter niet gehouden hebben. Want hoe anders kan een uitbraak dan zijn ontstaan? En dat is wat er ook in dit rapport is gebeurd. En wat RIVM en GGD trouwens bij alle uitbraken stellen.

Als je wel ervan uitgaat dat de besmettingen zowel via grote druppels kunnen verlopen als via aerosolen door de lucht, dan kan je als je dit rapport goed leest, geen andere conclusie trekken dat het veel waarschijnlijker is dat -een groot deel van- de besmettingen via de lucht zijn gebeurd en de ventilatie daar een rol bij heeft gespeelt.

Dat is dan ook precies de conclusie van de microbiologen van het FG&V ziekenhuis uit Rotterdam, die het onderzoek hebben gedaan naar het ventilatiesysteem. Van dit team maakt Peter de Man deel uit. Hij sprak hierover al bij Op1. Aan het begin van het GGD-rapport staat dan ook expliciet

FG&V onderschrijft de samenhang van de bevindingen en de conclusies uit dit uitbraakrapport niet.

Het is dan ook opvallend dat noch De Volkskrant, noch de NOS met de betrokken microbiologen gesproken heeft om te horen waarom zij die conclusies dan niet onderschrijven.

Feiten uit het GGD-rapport

Uit het GGD-rapport zijn de volgende feiten op te maken:

  • 17 van de 22 bewoners van de bewuste afdeling zijn besmet geraakt. 7 zijn er overleden. De eerste bewoner (de indexpersoon) is op 17 juni ziek geworden. Maar twee keer werd die niet positief getest. Dat gebeurde pas 9 dagen later.

Op 23 en 24 juni werden 16 bewoners ziek.De indexpersoon had veelvuldig contact gehad met andere bewoners.

Alle 12 personen, die in de rode huiskamer kwamen werden positief getest, 5 ervan zijn overleden. Op drie plekken in het ventilatiesysteem en de airco in het rode gedeelte werden virusdeeltjes gevonden.

5 van de 8 personen die in de blauwe huiskamer kwamen en getest werden waren positief. 2 ervan zijn overleden. Op geen enkele plek in het ventilatiesysteem of de airco van het blauwe gedeelte  werden virusdeeltjes gevonden.

  • 18 van de vaste 35 personeelsleden van de afdeling zijn besmet geraakt. Zij droegen chirurgische mondkapjes als ze bij de bewoners waren, maar in hun pauzes niet.

Op 25 en 26 juni werden de eerste 11 personeelsleden positief getest. Daarna werden nog eens 7 positief getest. De medewerkers hebben verschillende beroepen: verpleegkundigen, verzorgenden, schoonmakers, gastheren/-vrouwen en teamleiders. Er is geen contact met de andere afdelingen. Ze hebben een eigen personeelsruimte.

In het rapport wordt ook nog beschreven dat er twee varianten van het virus gevonden worden (kleine mutaties van het virus). Maar omdat het onderzoek maar bij een deel van de besmette personen is uitgevoerd en ook niet bij het virus dat in de ventilatie is gevonden zijn daar verder geen harde conclusies uit te trekken.

Uit de conclusies van het GGD-rapport

In het rapport van de GGD zijn dit m.i. de cruciale zinnen.

“Nationaal en internationaal wordt ervan uitgegaan dat de verspreiding van SARS-COV-2 primair via druppelinfecties gebeurt, mogelijk aangevuld met oppervlakte besmetting.”

“Het RIVM heeft in het landelijke OMT van 15 mei de conclusie getrokken dat er op dit moment nog onvoldoende bewijs is of het virus over langere afstand verspreid kan worden, dan daadwerkelijk infectieus is en tot besmettingen kan leiden. Hiermee is er op dit moment onvoldoende bewijs dat aerogene transmissie van SARS-CoV-2 relevant is in de verspreiding van SARS-CoV-2. Het RIVM geeft aan dat op basis van de huidige inzichten aanpassingen van ventilatiesystemen niet nodig zijn.”

“Voor verspreiding binnen de instelling zijn een aantal mogelijke routes aanwijsbaar:

  1. onderlinge contacten tussen bewoners voordat bekend werd dat er sprake was van een uitbraak van COVID-19
  2. verspreiding tussen medewerkers, enerzijds door niet optimaal PBM gebruik en anderzijds door het niet houden van 1,5 meter afstand tijdens gezamenlijke pauzes
  3. mogelijk onvoldoende ventilatie, door afwijkende instellingen of uitschakeling van ventilatiesystemen

Op basis van de gegevens uit deze uitbraak met een epicurve die sterk duidt op verspreiding via een puntbron is het gedrag van de vermoedelijke index …… indicatief voor het beloop van een uitbraak onder PG-bewoners, waarbij amplificatie tussen bewoners en tussen medewerkers heeft plaatsgevonden. De meest voor de hand liggende verklaring is dat zij de besmetting hebben opgelopen door het directe onderlinge contact dat typerend is voor deze bewoners, en via de gezamenlijke pauzes voor medewerkers.”

“Of en in hoeverre het ventilatiesysteem een rol heeft gespeeld naast de directe en indirecte overdracht (via besmette oppervlakten) is niet meer te achterhalen.”

(MdH: dat is dus een andere conclusie dan die uit het persbericht van de GGD van 12 augustus: “Coronavirus in verpleeghuis waarschijnlijk niet verspreid door ventilatie”)


Maar waar blijft de logica dan?

Als je de onderzoeksresultaten echter bekijkt vanuit de optiek dat besmetten via aerosolen en dus via de ventilatie ook een mogelijkheid is dan vallen er twee belangrijke punten op die erg pleiten voor de conclusie dat de besmetting via de lucht is geschiedt.

  1. De eerste besmette bewoner zou op de 17e ziek geworden zijn. Van alle andere 16 bewoners was de eerste ziektedag 23 of 24 juni. Dus vrijwel allemaal op dezelfde dag. Dat is in lijn met de termijn van 5 a 6 dagen tussen besmetting en eerste symptomen.

Als het echt zo zou zijn dat de besmette persoon alle anderen via druppelcontact  heeft besmet doordat die geen afstand hield tot de andere bewoners, dan is het wel heel bijzonder dat dit blijkbaar binnen maximaal 48 uur is gebeurd bij 16 van de overige 20 bewoners. Zeker als we weten dat van de huisgenoten van een patient ongeveer 15% wordt besmet!

Kortom: het  is uiterst onwaarschijnlijk dat die 16 bewoners vrijwel tegelijkertijd door de eerste besmette bewoner zijn besmet. Het is veel waarschijnlijker dat dit tegelijkertijd is gebeurd omdat rond de 17e/18e juni het virus via de lucht verspreid is waardoor het door de bewoners een tijd hebben ingeademd.


  1. Bij het personeel zijn de testen meer verdeeld over een periode van 13 dagen. Van de 9 medewerkers die op 26 juni positief zijn getest wordt de eerste ziektedag bepaald tussen de 23 en de 26e juni. Volgens het rapport kan dat dus gebeurd zijn omdat men niet altijd even goed omging met de mondkapjes of doordat men in de personeelsruimte niet altijd de 1,5 meter afstand hield.

Ook hier is het onwaarschijnlijk dat zoveel mensen besmet zijn geraakt in een korte tijd, Maar wat helemaal vreemd is aan de uitleg van de GGD, dat als de medewerkers met name besmet werden toen ze in de personeelsruimte geen 1,5 meter hielden, dan is het vreemd dat deze 9 (vrijwel) gelijk de eerste ziektedag hadden als die 16bewoners.  Dan kan het toch niet zo zijn dat die medewerkers besmet zijn geraakt in de personeelskantine door één van de andere medewerkers?

Kortom: de kans is heel klein dat de medewerkers met name besmet zijn geraakt omdat ze in de personeelskantine niet de 1,5 meter afstand hielden.


Als je wel denkt dat aerosolen een belangrijke rol kunnen spelen bij de verspreiding van het virus zijn dit soort patronen veel eenvoudiger te verklaren (vooral via de ventilatie).

Niet voor niets dat de microbiologen van het FGV ziekenhuis in Rotterdam expliciet aangaven dat ze niet de conclusies onderschrijven.


De gevolgen van dit rapport

Besef hoe belangrijk een dergelijk rapport is. Als je wel zou erkennen dat aerosolen (en dus ventilatie) een belangrijke rol spelen bij dit soort uitbraken dan doe je een stuk harder je best dat iets dergelijks ook niet in ander zorginstellingen gebeurt. Maar helaas is dat patroon dat we sinds maart kennen nog steeds niet doorbroken en lezen we in het nieuws dat het nog steeds gebeurt dat er ergens een uitbraak in een zorginstelling is geweest met 25 tot 40% overlijdensgevallen. De aerosolen ontkenners zijn nog steeds onder ons.

Gelukkig zien we in de VS nu de trend dat wetenschappers van verschillende disciplines met elkaar informatie uitwisselen over aerosolen. Dit congres was daar een goed voorbeeld van. Het wordt tijd dat zo een congres in Nederland wordt georganiseerd.

Mocht u ons werk ook met een kleine donatie financieel willen ondersteunen klik dan hier 

Kroniek van een aangekondigde doofpot

Update na verschijnen rapport op 27-8:  “Als je het niet wilt vinden, dan vind je het ook niet”.

24-06: AD 6 bewoners besmet in De Tweemaster in Maassluis.

29-06: AD 17 bewoners besmet, 1 overleden, 12 medewerkers besmet

03-07: AD: 17 bewoners besmet, 2 overleden. 15 medewerkers besmet. Het bron-en contactonderzoek van de GGD is in volle gang.

08-07: AD: 17 bewoners besmet, 6 overleden, 15 medewerkers besmet

22-07: AD: 17 bewoners besmet, 6 overleden, 18 medewerkers besmet

23-07: Interne memo RIVM:

  • Tussen 23-6 en 26-6: 17 van de 21 bewoners besmet van één afdeling.
  • Week erna werd bij 18 medewerkers ook besmetting vastgesteld
  • Door het grote aantal besmettingen in korte tijd en het preventief gebruk van chirurgische mondneusmaskers op afdeling werd naast BCO ook ventilatiesysteem onderzocht.
  • Dit was 1 van de 7 afdelingen. Had een eigen ventilatiesysteem door recente renovatie.
  • In stof dat op 3 juli werd aangetroffen op airco van woonkamer werd COVID-19 RNA vastgesteld.
  • In stof van 4 blokfilters van het ventilatiesysteem dat op 6 juli werd aangetroffen werd COVID-19 RNA vastgesteld
  • Er vindt nog aanvullend onderzoek plaats om uitbraak volledig in kaart te brengen.

05-08: EenVandaag: “Vertrouwelijk RIVM-rapport bevestigt gevaar verspreiding coronavirus via ventilatie: Dit is het missende puzzelstukje”

06-08: De Volkskrant: “Vertrouwelijk RIVM-rapport bevestigt gevaar verspreiding coronavirus via ventilatie”

11-08: De Volkskrant: “Onderzoekers: RIVM zwakte rol ventilatiesystemen bij uitbraak corona in verpleeghuis af”.

12-08: GGD Persbericht: “Coronavirus in verpleeghuis waarschijnlijk niet verspreid door ventilatie”

12-08: Fragment van gesprek Op1 met microbioloog Peter de Man:

  • Heel erg waarschijnlijk dat ventilatie daar een rol bij heeft gespeeld
  • Merkte bij het gesprek met GGD en RIVM een erge terughoudendheid en dat er gesteld werd dat het niet onderzocht had mogen worden.
  • Er is druk op me uitgeoefend om daarover niet in de media te communiceren

Dit is het hele interview bij Op1

17-08: Op1.  Minister Slob over ventilatie op scholen met daarin de zin:

  • “en door een situatie in een verpleegtehuis, waarvan we overigens inmiddels weten dat niet de oorzaak van de situatie daar de ventilatie was”

19-08: “RIVM: Ventilatie speelde bij uitbraak verpleeghuis geen rol”.

Uit tekst van het ANP bericht hierover:

  • “Het RIVM onderschrijft de conclusies van een onderzoek door de GGD naar de uitbraak van het coronavirus in verpleeghuis De Tweemaster in Maassluis, dat de verspreiding van het virus waarschijnlijk via een besmette bewoner en/of besmette medewerkers heeft plaatsgevonden en niet via het ventilatiesysteem.”
  • En: “Volgens de GGD hebben bewoners met klachten elkaar mogelijk besmet en hebben daarnaast medewerkers elkaar besmet. Die droegen namelijk mondneusmaskers, “maar hebben samen geluncht en elkaar mogelijk besmet omdat afstand houden niet altijd mogelijk was”, aldus de GGD. “Omdat het virus zich voornamelijk via grote druppels verspreidt, zijn dit meer waarschijnlijke verspreidingsroutes.” En omdat klachten niet altijd werden herkend is de uitbraak “later dan gewenst” gevonden.

27-08 Volkskrant verschijnt met de coordinator van het onderzoek van de GGD Rotterdam-Rijnmond. Het rapport is verschenen. Op 12 augustus verscheen van de GGD een persbericht met de conclusie dat “het ventilatiesysteem lijkt niet de meest waarschijnlijke verspreidingsroute ” en het RIVM stelde op haar site op 19 augustus dat ze het met die conclusie eens was. In het eindrapport is echter de conclusie “of en in hoeverre het ventilatiesysteem een rol heeft gespeeld naar de directe en indirecte overdracht (via besmette oppervlakten) is niet meer te achterhalen”.

Daarnaast draaide de GGD ook de conclusie terug dat in het ventilatie systeem alleen materiaal zat van de kleinste cluster (vier besmettingen). Men had de monsters van het ventilatiesysteem niet kunnen genotyperen.

Maar hoe de GGD en het RIVM naar de uitbraak keek (en dat patroon zagen we ook in Dokkum met de “besmettingen op het terras” blijkt wel uit de volgende zinnen uit het interview:

“Wat we snel wisten, is dat de ‘indexpersoon’ veel rond liep en geen afstand hield. Dat het personeel wel mondkapjes droeg, maar niet altijd in de pauze en dat ze dan ook niet voldoende afstand hielden. Dat waren voor ons al voldoende verklarende elementen in deze uitbraak”.

Dat er 18 personeelsleden in een heel korte periode zijn besmet dat zette de GGD en het RIVM blijkbaar niet aan het denken. Thuis wordt circa 15% van de huisgenoten van een besmettelijke persoon geinfecteerd, maar GGD en RIVM vinden het dan toch niet opmerkelijk, dat een groot deel van de personeelsleden elkaar besmetten omdat ze in de pauze hun mondkapjes niet droegen.

Om dit patroon goed te herkennen raad ik u aan dit blog nog even terug te lezen:  “De aerosolen-ontkenners” .

Met deze informatie wordt de uitspraak van Minister Slob in Op1 van 17 augustus wel heel pikant, die toen meldde dat de ventilatie niet de oorzaak was van de uitbraak in de zorginstelling in Maassluis. Vooral ook omdat ik van een klokkenluider heb gehoord dat het kabinet heel specifiek zich over Maassluis heeft laten informeren en men toen een melding kreeg met het soort stelligheid die Minister Slob gebruikte bij Op1 “de ventilatie speelde daar geen rol”.

Dit is de publieksversie van het uitbraakrapport De Tweemaster.

Om deze kroniek van een aangekondigde doofpot te kunnen afronden is nog het wachten op de reactie van de microbioloog Peter de Man. En ik ben benieuwd welke journalisten zich nog vastbijten in dit onderwerp en o.a. Minister Slob vragen waar zijn stelligheid vandaan kwam.

Fascinerend is trouwens dat vandaag in De Volkskrant een nieuwsbericht kwam wat sprekend lijkt op dit gebeuren in Maassluis. Bij Promen in Gouda is een uitbraak geweest, met hetzelfde ventilatiesysteem als in Maassluis, met de kop: “Sociale werkvoorziening in Gouda: Bij ons speelde luchtsysteem waarschijnlijk wel een rol”. 21  medewerkers werden na 21 juli kort na elkaar besmet.  Het betrof een gekoelde afdeling (wegens de werkzaamheden daar) en de leiding kon eigenlijk geen andere verklaring vinden dan het ventilatiesysteem. Ook omdat de persoon die wellicht de indexpersoon was, geen contact had gehad met een deel van de mensen die ook besmet waren.

Maar de GGD heeft geen aanvullend onderzoek gedaan met als argument dat het toen nog niet helder was dat de ventilatie echt een mogelijkheid was. In het artikel staat vervolgens: “De gezondheidsdienst gaat ervan uit dat medewerkers geen afstand gehouden hebben. ‘Onder deze doelgroep is dat ook ietsje lastiger dan bij andere doelgroepen. Toch blijft het lastig honderd procent te zeggen hoe ze besmet zijn geraakt. Eigenlijk kom je daar nooit helemaal achter.’

Als je het niet wilt vinden, dan vind je het ook niet.

Maar het gaat wel ten koste van nog vele slachtoffers in zorginstellingen (en op andere plekken met slecht functionerende ventilatiesystemen).

Als je wereldwijd de patronen in zorginstellingen bekijkt dan is het voor mij wel duidelijk. Daar waar vrijwel alle bewoners van een afdeling besmet raken en meer dan een kwart ervan overlijdt dan is de kans groot dat dit komt door de aerosolen via het ventilatiesysteem en niet door het directe contact. Die aerosolen verspreiden zich via het ventilatiesysteem en worden gedurende langere tijd door de bewoners ingeademd. Daardoor krijgen ze relatief veel virus naar binnen en slaat de infectie erger toe.

Natuurlijk zijn qua gezondheid de mensen in zorginstellingen kwetsbaarder dan de mensen van vergelijkbare leeftijd erbuiten. Maar als je de IFR (infection fatility rate) bekijkt van vergelijkbare leeftijdsgroepen dan is er een sterke aanwijzing dat in de virale doses die men in die zorginstelling naar binnen heeft gekregen groter is dan erbuiten. In dit grote onderzoek in Italie wordt geschat dat van de besmette personen tussen 80 en 89 jaar sterft ongeveer 1 op 18 en van die boven de 90 jaar 1 op 9.

Maar als je naar elke uitbraak alleen maar kijkt vanuit de optiek dat de besmetting komt door direct contact dan vind je wel een verklaring, hoe ver gezocht die ook is.  En ook dat patroon heb ik al beschreven in het blog over de timmerlieden van WHO en RIVM.

Mocht u ons werk ook met een kleine donatie financieel willen ondersteunen klik dan hier 

Zin en onzin over ventilatie op scholen

Van een grote deskundige op het terrein van bouwbesluiten en ventilatie, Nico Scholten, ontving ik een uitgebreid stuk over ventilatie op scholen en het bouwbesluit.  Hij is senior expert bij het Expertisecentrum Regelgeving Bouw.

Ik weet dat velen die betrokken zijn bij scholen behoefte hebben aan deze informatie. Daarom stel ik die hier,onder dankzegging, beschikbaar om te lezen en te downloaden.

Inmiddels is er een update van dit stuk op basis van de verplichting van het Ministerie van OC&W dat scholen na zullen gaan in hoeverre ze voldoen aan de ventilatie eisen van het Bouwbesluit 2012. Het bevat weer heel relevante informatie voor de betrokkenen. Ook deze kunt u hier lezen of downloaden.

Groot deel van de scholen voldoet niet aan Bouwbesluit 2012

Op dit eerder geplaatste blog heeft een grote deskundige op het terrein van Bouwbesluiten en ventilatie gereageerd door een uitgebreide uitleg te schrijven. Die treft u hier aan.

Als u meer over dat onderwerp wilt weten, raad ik aan dat blog te lezen.


door Ingmar Lambregts (management consultant op het gebied van marketing en data)

Op 11 augustus kopte het Parool “RIVM: scholen kunnen veilig open als ventilatie op orde is”. Dat artikel ontleent deze kop aan één van de technische briefings aan Kamerleden door Jaap van Dissel, waar hij adviseerde “te voldoen aan het Bouwbesluit (daarin staat hoe vaak je lucht moet verversen)”. Het RIVM noemt het ‘’een helder advies’’.

Om meerdere redenen is dit hooguit theoretisch een helder advies. Bruikbaar is het zeker niet en op de kwaliteit van het advies valt ook fors af te dingen. Het is bovendien zeer waarschijnlijk dat de grote meerderheid van schoolgebouwen niet voldoet aan de meest recente normen en het vanuit dat perspectief dus volstrekt onduidelijk is hoe goed (of slecht) de ventilatie daadwerkelijk in ieder schoolgebouw is. Ik licht deze stellingname in dit blog verder toe.


Zonder externe hulp vrijwel onmogelijk om aan advies te voldoen

Allereerst is er het vraagstuk van de verantwoordelijkheid; wie ‘gaat er eigenlijk over’? Hoogstwaarschijnlijk het schoolbestuur of de schooldirectie. De kans dat die wat van het Bouwbesluit weten acht ik klein, zij hebben tenslotte heel andere zaken die hun aandacht en competenties behoeven. “Voldoen aan de ventilatienormen’’ uit het Bouwbesluit is ook geen advies dat eenvoudig is om op te volgen. Zelfs als je bereid bent je in te lezen in wat dan die normen zijn, is het niet gemakkelijk. In het Bouwbesluit wordt namelijk weer verwezen naar een NEN-norm (1087 om precies te zijn). Op de site van het Nederlands Normalisatie Instituut (het NEN), het instituut in Nederland dat dergelijke normen beheert, wordt er over deze norm het volgende gezegd:

“NEN 1087 geeft de bepalingsmethode voor de nominale ventilatiecapaciteit van een ventilatiesysteem, de inrichting van een voorziening voor luchtverversing, de mate van waarschijnlijkheid van functioneren van het ventilatiesysteem. Ook bevat het de capaciteit van componenten voor spuiventilatie en zomernachtventilatie en de verdunningsfactor. Het Bouwbesluit 2012 stelt de eisen en verwijst voor de bepalingsmethoden naar NEN 1087”.

Ik vermoed dat menig welwillend schooldirecteur bij het lezen van deze tekst de moed in de schoenen zakt. Want wat staat hier nou eigenlijk en hoe vertaal ik dat naar mijn schoolgebouw? Kortom, zonder externe hulp zal hooguit een enkeling hier wijs uit worden.

Het Bouwbesluit

Een simpele Google actie leert mij dat het meest recent Bouwbesluit dateert van 2012, inmiddels dus acht jaar oud. Ook ik weet niets van het Bouwbesluit, maar heb mijzelf t.b.v. van dit blog kort ingelezen. Daarbij heb ik geleerd dat er dus verwezen wordt naar NEN 1087. Dit is de norm voor nieuwbouw, voor bestaande bouw is dit 8087. Het ligt voor de hand om te veronderstellen dat bestaande gebouwen aan minder strenge eisen mogen voldoen, omdat je daar nou eenmaal met meer beperkingen te maken hebt. Deze normen dateren allebei uit 2001. Inmiddels is er een nieuw concept (2019), maar voor zover ik heb kunnen nagaan is dat nog steeds een concept. Anders gezegd, zelfs nieuwbouw scholen die de afgelopen 19 jaar zijn gebouwd, zijn qua ventilatienorm vandaag de dag bijna 20 jaar oud.

Ik heb niet de inhoudelijke kennis om te beoordelen of het voldoen aan deze norm adequaat is in de context van Corona bestrijding. Wat me wel voor de hand lijkt liggen is dat deze normen opgesteld zijn vanuit een ‘gezond leven, gezond voelen’ perspectief; zonder hoofdpijn naar huis na een dag school zeg maar. Dat er bij het opstellen van deze normeringen geen rekening is gehouden met het terugdringen van het risico op verspreiding van infectieziekten lijkt mij dan ook logisch. Daarmee is het dus maar zeer de vraag of het advies ‘’om te voldoen aan het Bouwbesluit’’ wel een juist advies is.


Het gros van de scholen voldoet waarschijnlijk niet aan het Bouwbesluit

Ook minister Slob wordt op 17 augustus in een artikel op ( aangehaald met een verwijzing naar het Bouwbesluit:

Minister Slob zegt dat als scholen zich bij de ventilatie in schoolgebouwen houden aan de geldende eisen uit het Bouwbesluit, er geen reden is tot zorg. “Het overgrote deel van de scholen heeft de zaken gewoon op orde. De scholen krijgen hierbij vanuit de sectorraden en vanuit de GGD’en ondersteuning”, zegt Slob.

Hierboven hebben we al gezien dat het:

  1. lastig is om in te schatten als school of je aan het Bouwbesluit voldoet
  2. het onduidelijk is in welke mate het Bouwbesluit voorziet in ventilatienormen die uit hoofde van virusbestrijding voldoen

Wat mij persoonlijk echter grote zorgen baart is het gemak waarmee een minister dit soort uitspraken doet. Want als we veronderstellen dat alle schoolgebouwen vanaf 2001 voldoen aan het Bouwbesluit (en daarmee de ventilatie op orde zouden hebben én dat die ventilatie afdoende is in de context van virusbestrijding), om hoeveel schoolgebouwen gaat dat dan? En wat betekent dat voor oudere gebouwen?

Gelukkig is er in Nederland de afgelopen jaren veel werk gemaakt van het openbaar beschikbaar maken van publieke databronnen. Zo kun je bij de Dienst Uitvoering Onderwijs terecht voor alle schooladressen in Nederland en kun je in de BasisAdministratie Gebouwen (BAG) voor ieder object het bouwjaar vinden. Een simpele koppeling tussen deze bronnen geeft het volgende beeld van bouwjaren van alle scholen in Nederland:

Wat direct opvalt is dat 72% van de scholen in het basisonderwijs en 71% van de scholen in het voortgezet onderwijs gebouwd zijn voor 2001 en dus bij de bouw niet aan het huidige Bouwbesluit konden voldoen. Dat was er tenslotte nog niet. Er was toentertijd ongetwijfeld een voorgaande norm, maar met toenemende energieprestatienormen (en dus meer recirculatie van lucht om minder warmte te verliezen) ligt het ook hier voor de hand dat de ventilatienorm destijds minder streng was dan vandaag. Bovendien is 30% van de schoolgebouwen gebouwd in de periode 1960-1980; niet een periode die bekend staat als een tijd waarin kwalitatief hoogwaardige gebouwen werden neergezet, nog los van de destijds geldende bouwnormen.

Natuurlijk houd ik in deze analyse geen rekening met het feit dat er ongetwijfeld gebouwen zijn gerenoveerd en ventilatiesystemen zijn vernieuwd of nieuw geïnstalleerd, dus wellicht zijn de cijfers wat gunstiger. Het punt is dat de minister met zijn uitspraak op zijn minst de suggestie wekt dat van “de overgrote meerderheid van de scholen die de zaken gewoon op orde heeft” deze gewoon aan het huidige Bouwbesluit voldoen. Dat lijkt op basis van deze analyse een zeer onwaarschijnlijk feit. Ik durf de bewering dat ‘’de overgrote meerderheid van de scholen de zaken (qua normering Bouwbesluit) niet op orde heeft’’ wel aan.


Hoe verder

Als bestuurlijk Nederland daadwerkelijk is overtuigd van de waarde van hoogwaardige ventilatie om verspreiding van het Corona virus te voorkomen, zal er fors geïnvesteerd moeten worden in het op niveau brengen van deze systemen in (school)gebouwen. Terugvallen op een Bouwbesluit dat nooit vanuit de context van virusbestrijding is opgesteld, lijkt in ieder geval volstrekt onvoldoende. Maurice de Hond heeft met zijn “Deltaplan Ventilatie” in ieder geval een aanzet hiertoe gegeven, beleidsmakers en marktpartijen zullen dit verder moeten uitwerken. Het up-to-date brengen van 5.695 schoolgebouwen ouder dan 2001 is een monsterklus, dat moge duidelijk zijn. Dat dit voor het verkoudheid/griep/COVID seizoen gerealiseerd zal zijn, is een complete illusie.